Në SHBA, më shumë se gjysma e fëmijëve nën 8 vjeç kanë tashmë një pajisje të tyre digjitale – tablet ose celular. Në moshën 2 vjeç, katër në dhjetë fëmijë zotërojnë një tabletë, ndërsa deri në moshën 8 vjeç, një në katër ka celular personal. Këto të dhëna, të publikuara nga The 2025 Common Sense Census: Media Use by Kids Zero to Eight, japin një tablo të qartë të transformimit që po ndodh: ekrani po normalizohet si pjesë qendrore e fëmijërisë.
Ky trend është amerikan, por pasojat e tij i tejkalojnë kufijtë. Edhe pse në Europë dhe në Shqipëri mungojnë statistika po aq të hollësishme për fëmijët e moshës 0–8 vjeç, është e dukshme se dinamika është e ngjashme: fëmijët po kalojnë më shumë kohë me ekran dhe më pak kohë me lodra fizike, natyrë dhe shoqëri ballë për ballë.
Dikur fëmijëria lidhej me kuba, topa, petëza, kukulla, biçikleta, lojë në lagje. Ato nuk ishin thjesht objekte, por mjete për të zhvilluar imagjinatën, motorikën dhe shkathtësitë shoqërore. Sot, shumë nga këto përvoja po zëvendësohen nga aplikacionet dhe videot, duke i mbajtur fëmijët të ulur me orë të tëra. Ky transformim ka pasoja të shumta.
Një fëmijë që ndërton me kuba ose që krijon një histori me kukulla është i detyruar të komunikojë, të tregojë, të ndajë me të tjerët. Këto ndërveprime ushqejnë gjuhën dhe pasurojnë fjalorin. Por kur loja zhvendoset në një aplikacion, shpesh mjafton të shtypësh ekranin për të parë një reagim vizual. Studime nga pediatrit tregojnë se fëmijët që shpenzojnë shumë kohë para ekranit kanë fjalor më të kufizuar dhe vonesa në të folur, krahasuar me ata që kalojnë kohë në lojë interaktive me prindërit apo bashkëmoshatarët.
Lojërat tradicionale kërkojnë përqendrim të gjatë: një puzzle nuk zgjidhet me një klikim, një kështjellë prej tullash nuk ndërtohet për sekonda. Ato ushqejnë durimin dhe aftësinë për të ndjekur një detyrë deri në fund. Në kontrast, aplikacionet dhe videot e shkurtra janë projektuar për shpërblim të menjëhershëm, duke i mësuar fëmijët se kënaqësia vjen me shpejtësi dhe pa përpjekje. Rezultati është një brez që e ka më të vështirë të përqendrohet në klasë, të ruajë vëmendjen dhe të ushqejë vetëkontrollin.
Një tjetër ndryshim i dukshëm është tek lëvizja. Fëmijët e gjeneratave të mëparshme kalonin orë të tëra në lëvizje – duke vrapuar, duke u ngjitur, duke luajtur me biçikletë apo top. Këto aktivitete nuk formonin vetëm trupin, por edhe sistemin nervor, koordinimin dhe aftësitë motorike. Sot, qëndrimi i gjatë ulur përpara një tableti dobëson muskujt, rrit rrezikun e obezitetit dhe kufizon zhvillimin fizik. Mjekët pediatër raportojnë gjithnjë e më shumë raste të fëmijëve me dobësi muskulare ose me mungesë të lëvizjeve të koordinuara, shenja të një fëmijërie sedentare.
Po aq shqetësues është edhe fakti që ekrani po përdoret si rregullues emocional. Raporti tregon se 17% e prindërve i japin fëmijës pajisjen për ta qetësuar kur është i mërzitur, dhe 20% thonë se fëmija e përdor pajisjen pothuajse çdo natë për të fjetur. Por vetërregullimi mësohet përmes përvojave reale: përqafimit, pritjes së radhës, ndarjes së një lodre me një shok. Nëse këto momente zëvendësohen nga aplikacione apo video, fëmijët hyjnë në shkollë me më pak aftësi për të menaxhuar emocionet dhe marrëdhëniet.
Një pasojë tjetër e nënvlerësuar është mungesa e ndërveprimit të drejtpërdrejtë me të tjerët. Loja mes fëmijëve është një “laborator shoqëror”: aty mësohet të fitosh e të humbasësh, të ndash, të bashkëpunosh dhe të përballesh me konfliktet. Kur loja zhvendoset kryesisht në ekran, këto momente reduktohen ndjeshëm. Një fëmijë që komunikon vetëm me një aplikacion ose një video nuk mëson të lexojë shprehjet e fytyrës, të kuptojë intonacionin e zërit apo të ndjejë empati ndaj një miku. Në një botë ku aftësitë sociale janë gjithnjë e më të vlefshme, ky boshllëk mund të bëhet një nga sfidat më të mëdha të brezit që po rritet.
Gjumi është një tjetër fushë ku ekranet po lënë gjurmë. Një në pesë fëmijë nën 8 vjeç përdor pajisjen çdo natë ose pothuajse çdo natë për të fjetur. Shkencëtarët e gjumit kanë vërtetuar se drita blu e ekraneve vonon prodhimin e melatoninës, hormonit që ndihmon trupin të flejë. Pasoja është një gjumë më i shkurtër dhe me cilësi më të ulët. Një fëmijë që fle pak është më i irritueshëm, më i shpërqendruar dhe më i prirur ndaj sjelljeve problematike.
Kjo na çon te një pasqyrë më e gjerë: po krijojmë një kulturë të re prindërimi dhe një kulturë të re shoqërore përreth ekranit. Në vend të parkut, lodrave apo bisedave të gjata me prindërit, gjithnjë e më shpesh fëmijët gjejnë shoqërinë dhe argëtimin te pajisjet digjitale. Prindërit, shpesh të lodhur nga ritmi i jetës moderne me ritëm të shpejtë, gjejnë tek ekrani një zgjidhje praktike: ai qetëson, argëton, mëson. Në njëfarë mënyre, teknologjia është bërë bashkëprind i padukshëm. Kjo nuk është vetëm një çështje private, por një shenjë e kulturës sonë shoqërore: kemi pranuar që fëmijëria të zhvillohet më shumë ulur, e ndërmjetësuar nga algoritme, dhe më pak përmes trupit, natyrës dhe ndërveprimeve të gjalla.
Përdorimi i ekraneve nuk është problem në vetvete – shumë aplikacione edukative ofrojnë mënyra të reja për të mësuar dhe për t’u shprehur. Problemi fillon kur ato bëhen lodra kryesore të fëmijërisë. Normalizimi i ri nënkupton se ne, si shoqëri, kemi pranuar një fëmijëri ku lëvizja, loja në natyrë dhe ndërveprimet sociale reduktohen, ndërsa ekrani shndërrohet në shok, mësues dhe kujdestar. Ky është një ndryshim kulturor i madh: po rrisim një brez që do të hyjë në shkollë me aftësi digjitale më të forta, por me më pak përvojë trupore, gjuhësore dhe shoqërore.
Prandaj pyetja që duhet të shtrojmë nuk është nëse teknologjia është e mirë apo e keqe, por: a po u ofrojmë fëmijëve tanë një fëmijëri të plotë, ku ekrani është vetëm një pjesë, jo e gjithë përvoja?