Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Cërrik në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Elbasan |
| Njësitë administrative | 5: Cërrik, Gostimë, Mollas, Shalës, Klos (28 fshatra) |
| Sipërfaqja | 189,65 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 25.163 (rreth 132,7 banorë për km²); 8,3% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 22,1% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës i raportuar | 2.430.000 lekë në vitin 2020; 4.768.000 lekë në vitin 2025 |
| Programi i kulturës në programin buxhetor, 2025 | 8.350.000 lekë (1,56% e buxhetit të bashkisë) |
| Institucione kulturore | 1: Kinemaja e Qytetit (5 punonjës) |
| Monumente të regjistruara | 6; asnjë shpenzim restaurimi përgjatë periudhës 2020 - 2025 |
Përmbledhje
Jeta kulturore në Cërrik realizohet përmes një institucioni të vetëm, Kinemasë së Qytetit, nga një ekip i vogël prej katër deri pesë personash. Përgjatë periudhës 2020 - 2025, buxheti i kulturës i raportuar nga bashkia pothuajse u dyfishua, nga 2.430.000 lekë në vitin 2020 në 4.768.000 lekë në vitin 2025. Megjithatë, stafi dhe programi mbetën pothuajse të njëjtë: çdo vit kalendari ndërtohet rreth një grupi të ngjashëm aktivitetesh qytetare dhe përkujtimore.
Plani i zhvillimit të bashkisë e emërton turizmin kulturor dhe kulinar si një nga tre sektorët e saj prioritarë deri në vitin 2030, dhe Cërriku ka gjashtë monumente të regjistruara, nga kalatë e Dragotit dhe Malit te Tumat e Pazhokut. Megjithatë, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u shpenzuan fonde për restaurimin e këtyre monumenteve, dhe bashkia nuk ka as strategji kulture, as praktikë konsultimi me banorët për kulturën. Për rrjedhojë, prioriteti i vendosur për vitin 2030 ende nuk është kthyer në plane apo investime konkrete.
Aktivitetet kulturore zhvillohen kryesisht në sheshin qendror të qytetit. Bashkia nuk raportoi aktivitete sipas njësive administrative, megjithëse rreth dy të tretat e familjeve të saj jetojnë në katër njësitë jashtë qytetit, ku ndodhen edhe shumica e monumenteve.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura menaxhohet nga Agjencia e Shërbimeve të Arsimit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, e cila mbulon edhe disa fusha të tjera. I vetmi institucion kulturor është Kinemaja e Qytetit në qendër të qytetit, me 5 punonjës, e cila pret shfaqje filmash, ekspozita, koncerte dhe aktivitete për fëmijë. Paketa e tarifave vendore të bashkisë përfshin kategori për bibliotekën, muzeun, teatrin dhe qendrën kulturore të fëmijëve, por asnjëra prej tyre nuk regjistron aktivitet, gjë që tregon se këto shërbime aktualisht nuk funksionojnë.
2. Financimi
Buxheti i kulturës i raportuar nga bashkia është rritur gjatë periudhës, me disa luhatje nga viti në vit, nga 2.430.000 lekë në vitin 2020 në 4.768.000 lekë në vitin 2025. Bashkisë iu kërkua si buxheti i miratuar ashtu edhe realizimi faktik, sipas programeve dhe institucioneve, por ajo dha një shifër për çdo vit pa specifikuar nëse bëhet fjalë për shuma të planifikuara apo të realizuara.
Programi buxhetor afatmesëm (PBA) i bashkisë tregon një program kulture më të madh. Për vitin 2025 ai parashikon 8.350.000 lekë, nga të cilat 3.750.000 lekë për stafin, 2.600.000 lekë për shpenzime operative dhe 2.000.000 lekë për investime. Për vitet 2026 dhe 2027, programi zbret në 6.770.000 lekë dhe 7.070.000 lekë, pa asnjë investim. Diferenca mes dy shifrave për vitin 2025 është 75%, dhe dokumentet nuk bëjnë të mundur të përcaktohet nëse shifra e raportuar mbulon të gjithë programin apo vetëm një pjesë të tij.
Në varësi të shifrës që përdoret, kultura përbën 1,56% (sipas programit buxhetor) ose 0,89% (sipas shifrës së raportuar) të buxhetit të bashkisë prej 536,95 milionë lekësh në vitin 2025, ose rreth 332 apo 190 lekë për banor. Investimi prej 2.000.000 lekësh në vitin 2025 nuk përshkruhet si i lidhur me trashëgiminë, ndërsa institucioni kulturor nuk gjeneron të ardhura të veta.
3. Programi kulturor
| Viti | Aktivitetet e raportuara |
|---|---|
| 2020 | Batalioni i Dumresë (maj); Dita e Abetares (maj); Dita e Fëmijëve (qershor); Koncerti i Emigrantëve (gusht) |
| 2021 | Batalioni i Dumresë (maj); Dita e Fëmijëve (qershor); Dita e Flamurit (nëntor) |
| 2022 | Batalioni i Dumresë (maj); Festa e Emigrantëve (gusht); ditëlindja e qytetit dhe Dita e Flamurit (nëntor) |
| 2023 | Koncerti i Pranverës (prill); Batalioni i Dumresë (maj); Festa e Emigrantëve (gusht); ditëlindja e qytetit dhe Dita e Flamurit (nëntor) |
| 2024 | Batalioni i Dumresë (maj); Dita e Fëmijëve (qershor); Festa e Portokalles, koncert (gusht); ditëlindja e qytetit dhe Dita e Flamurit (nëntor) |
| 2025 | Batalioni i Dumresë (maj); Festa e Portokalles, koncert (korrik); ditëlindja e qytetit dhe Dita e Flamurit (nëntor) |
Kalendari ka ndryshuar pak që nga viti 2020. Çdo vit ai përfshin tre deri katër aktivitete qytetare dhe përkujtimore, si përkujtimi i Batalionit të Dumresë në maj dhe Dita e Flamurit me ditëlindjen e qytetit në nëntor, si dhe një koncert apo festë verore. Këto aktivitete janë të rëndësishme për identitetin e qytetit, por programi nuk përfshin arte pamore, letërsi apo skenë bashkëkohore. Për një popullsi ku 22,1% e banorëve janë 65 vjeç e sipër, si edhe për të rinjtë, një ofertë më e gjerë do ta bënte kulturën më të pranishme gjatë gjithë vitit. Bashkia raportoi 5 përfitues të fondeve publike për kulturën, pa dhënë vlerën totale të tyre.
4. Trashëgimia
Programi buxhetor i bashkisë rendit gjashtë monumente kulturore të regjistruara:
- Kalaja “Dragoti”, Qafë Sulovë
- Kalaja “Dragoti”, Dragot, Mollas
- Kalaja “Mali”, Xherie, Shalës
- Kulla e Kamanahut, Mollas
- Tumat e Pazhokut, Gostimë
- Rrënojat e Kishës, Selivias, Klos
Këto objekte janë burimi kryesor për turizmin kulturor që bashkia e ka zgjedhur si prioritet. Programi buxhetor thotë se bashkia po i evidenton këto vlera dhe po harton projekte për t'i kthyer në destinacione për vizitorët. Megjithatë, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u shpenzuan fonde për restaurim apo ndërhyrje në asnjërin prej tyre, dhe programi buxhetor nuk përfshin një zë të veçantë për trashëgiminë për vitet në vijim.
5. Stafi
Numri i punonjësve në fushën e kulturës ka mbetur katër deri pesë persona gjatë gjithë periudhës: 4 në vitet 2020 - 2022, 5 në vitin 2023 dhe 4 në vitet 2024 dhe 2025. Ky numër është i përafërt me stafin e kinemasë prej 5 personash, gjë që tregon se stafi i kinemasë dhe stafi i kulturës në bashki janë kryesisht të njëjtët persona. Rritja e buxhetit nuk është shoqëruar me rritje të stafit.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Përgjatë periudhës 2020 - 2025, bashkia nuk hartoi asnjë strategji kulturore, plan vendor apo dokument politikash, nuk zhvilloi asnjë konsultim publik për kulturën dhe nuk ka plane veprimi në proces. Kjo nuk lidhet me mungesë përvoje në konsultim: dokumentet buxhetore të bashkisë tregojnë se ajo i konsulton banorët në të gjitha njësitë administrative për taksat dhe tarifat vendore. E njëjta praktikë mund të zbatohet edhe për kulturën.
Vizioni i zhvillimit të bashkisë deri në vitin 2030 emërton tre sektorë prioritarë: turizmin kulturor dhe kulinar, kultivimin e duhanit dhe kultivimin e shegës. Prej tyre, turizmi kulturor është ai që deri tani ka më pak planifikim dhe investime pas vetes.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Bashkia deklaroi se “nuk janë realizuar aktivitete në fushën e kulturës të ndara sipas njësive administrative” dhe se aktivitetet zhvillohen kryesisht në sheshin qendror të qytetit. Ajo nuk raporton asnjë aktivitet apo investim në katër njësitë administrative jashtë qytetit, Gostimë, Mollas, Shalës dhe Klos, dhe nuk specifikon nëse është zhvilluar ndonjë aktivitet atje. Kjo mungesë informacioni ka rëndësi: sipas programit buxhetor, këto katër njësi përbëjnë 5.000 nga 7.559 familjet e bashkisë dhe 360 nga 602 bizneset e saj, ndërsa aty ndodhen edhe pesë nga gjashtë monumentet e regjistruara.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Elbasanit, përfshirë Cërrikun, bën pjesë në klasterin Qendror, ku kultura është një nga tre produktet kryesore turistike. Sitet kulturore të përmendura për klasterin ndodhen në qytetin e Elbasanit; asnjë nga monumentet e Cërrikut nuk është mes tyre. Prioriteti i vetë Cërrikut për turizmin kulturor përputhet pra me drejtimin rajonal, por monumentet e tij ende duhet të zhvillohen dhe të promovohen për t'u bërë pjesë e tij.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes IPA dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Cërriku t'i ketë përdorur këto instrumente.
9. Gjetjet kryesore
- Buxheti i raportuar për kulturën pothuajse u dyfishua përgjatë periudhës 2020 - 2025, ndërsa stafi (4 deri 5 persona) dhe numri i institucioneve (një) mbetën të njëjtë.
- Shifra e raportuar dhe programi buxhetor ndryshojnë me 75% për vitin 2025, dhe bashkia nuk specifikon nëse shifrat e saj janë të planifikuara apo faktike.
- Programi mbështetet çdo vit në një grup të ngjashëm aktivitetesh qytetare, pa arte pamore, letërsi apo skenë bashkëkohore.
- Gjashtë monumentet e regjistruara nuk morën fonde restaurimi përgjatë periudhës 2020 - 2025, megjithëse turizmi kulturor është sektor prioritar deri në vitin 2030.
- Nuk ka strategji kulture dhe konsultim publik për kulturën, megjithëse bashkia i konsulton tashmë banorët për taksat vendore.
- Nuk raportohen aktivitete sipas njësive administrative, ndërkohë që rreth dy të tretat e familjeve jetojnë jashtë qytetit.
10. Rekomandimet
Një buxhet kulture i raportuar qartë
Diferenca mes shifrës së raportuar dhe programit buxhetor e bën të vështirë të dihet sa shpenzon Cërriku për kulturën. Kryetari mund të sigurojë që, që nga viti i ardhshëm i raportimit, shpenzimet për kulturën të publikohen si shuma të planifikuara dhe të realizuara, sipas programeve dhe institucioneve, dhe në përputhje me programin e kulturës në programin buxhetor. Një shënim i shkurtër që shpjegon diferencën e vitit 2025 do të ishte një hap i parë i dobishëm.
Prioriteti i turizmit kulturor të kthehet në plan
Turizmi kulturor është një nga tre prioritetet e bashkisë deri në vitin 2030, por nuk ka strategji apo plan veprimi pas vetes. Këshilli Bashkiak mund t'i kërkojë Agjencisë së Shërbimeve të Arsimit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve të hartojë një plan të shkurtër për turizmin kulturor, që lidh gjashtë monumentet, traditat vendore dhe aktivitetet. Plani mund të përgatitet përmes të njëjtave takime publike në të gjitha njësitë administrative që bashkia i zhvillon tashmë për taksat vendore, dhe të miratohet me kalendar dhe buxhet.
Fillimi i investimeve në monumente
Për gjashtë monumentet nuk janë shpenzuar fonde, dhe për vitet 2026 dhe 2027 nuk parashikohet asnjë investim në kulturë. Si hap i parë, bashkia mund të porosisë një vlerësim të gjendjes së të gjashtë objekteve dhe të përfshijë në buxhetin e ardhshëm një zë modest për mirëmbajtjen urgjente të njërit prej tyre. Një vlerësim i dokumentuar do të ishte edhe baza për të kërkuar mbështetje më të madhe nga qeveria qendrore dhe nga programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture.
Kultura në fshatra dhe regjistrimi i saj
Shumica e familjeve, dhe shumica e monumenteve, ndodhen jashtë qytetit. Agjencia dhe Kinemaja e Qytetit mund të organizojnë të paktën një aktivitet në vit në secilën nga Gostima, Mollasi, Shalësi dhe Klosi, duke përdorur sitet e monumenteve si vende aktivitetesh kur është e mundur, dhe të regjistrojnë aktivitetet sipas njësive administrative, që shtrirja e tyre të mund të ndiqet.
Një program më i gjerë
Kinemaja pret tashmë shfaqje filmash, ekspozita dhe koncerte, por kalendari vjetor mbetet i ngushtë. Krahas përkujtimeve, ajo mund të ofrojë mbrëmje të rregullta filmi, ekspozita dhe lexime për të rinjtë dhe të moshuarit, dhe të provojë të ardhura modeste nga këto aktivitete, si bileta me çmim të ulët ose qiraja e sallës.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it; programi buxhetor i bashkisë përdor shifrën e gjendjes civile prej 48.562 banorësh, e cila është më e lartë sepse përfshin persona që jetojnë gjetkë. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë dhe programit buxhetor afatmesëm (PBA) 2025 - 2027.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
