Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Dibër në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Dibër |
| Njësitë administrative | 15, me qendër Peshkopinë |
| Sipërfaqja | 937,88 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 50.775 (rreth 54,1 banorë për km²); 17,6% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 14,9% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Institucione kulturore | Pallati i Kulturës “Haki Stërmilli”, Muzeu i Qytetit, Biblioteka e Qytetit (Peshkopi), Muzeu i Kastriotëve (Sinë); 23 punonjës |
| Buxheti vjetor i aktiviteteve | 4.200.000 lekë për 14 aktivitete të emërtuara |
| Programi i kulturës në programin buxhetor | 28.637.000 lekë të shpenzuara në vitin 2023; 21.888.000 lekë të planifikuara për vitin 2026 |
| Investim në trashëgimi | Biblioteka e Qytetit e rikonstruktuar si qendër multifunksionale në vitin 2023: 8.241.690 lekë |
Përmbledhje
Dibra, që shtrihet në gati 938 km² dhe në 15 njësi administrative, ka një rrjet kulturor më të gjerë se shumica e bashkive të shqyrtuara deri tani. Kultura realizohet nga katër institucione, Pallati i Kulturës “Haki Stërmilli”, Muzeu i Qytetit dhe Biblioteka e Qytetit në Peshkopi, si dhe Muzeu i Kastriotëve në fshatin Sinë, me gjithsej 23 punonjës. Sipas bashkisë, që nga viti 2020 janë organizuar rreth 90 aktivitete kulturore, ndërsa kalendari vjetor i Pallatit të Kulturës përfshin 14 koncerte, festivale dhe festa të emërtuara, me një buxhet prej 4.200.000 lekësh.
Kostoja e plotë e kulturës është dukshëm më e lartë se ky buxhet aktivitetesh. Programet buxhetore afatmesme (PBA) të bashkisë tregojnë se programi i kulturës, që mbulon stafin dhe kostot e funksionimit të të katër institucioneve, shpenzoi 22.236.000 lekë në vitin 2022 dhe 28.637.000 lekë në vitin 2023, dhe është planifikuar në 21,9 deri 25,4 milionë lekë në vit përgjatë periudhës 2025 - 2028. Në vitin 2023 Biblioteka e Qytetit u rikonstruktua si qendër multifunksionale, me një kosto prej 8.241.690 lekësh.
Dibra nuk ka strategji kulture, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk zhvilloi asnjë konsultim publik për kulturën dhe nuk gjeneron të ardhura nga institucionet e saj kulturore. Këto mangësi kanë rëndësi në një bashki që humbi 17,6% të banorëve mes viteve 2011 dhe 2023, e shtrirë në 15 njësi administrative, por me një popullsi më të re se mesatarja kombëtare: një plan i qartë mund të ndihmojë që të rinjtë të mbeten të angazhuar dhe të lidhur me zonën.
1. Qeverisja dhe institucionet
Dibra ka katër institucione kulturore me role plotësuese. Pallati i Kulturës “Haki Stërmilli” në Peshkopi është ambienti kryesor dhe organizon kalendarin vjetor të koncerteve dhe festivaleve. Muzeu i Qytetit dhe Biblioteka e Qytetit, të dyja në Peshkopi, kujdesen për historinë e zonës dhe për fondin e librave, ndërsa Muzeu i Kastriotëve në Sinë lidhet me trashëgiminë e familjes Kastrioti. Së bashku ato i japin Dibrës një bazë të qëndrueshme institucionale për kulturën, megjithëse përgjigja e bashkisë nuk përshkruan një drejtori që i koordinon.
2. Financimi
Përgjigja e bashkisë jep një buxhet vjetor prej 4.200.000 lekësh për aktivitetet e Pallatit të Kulturës, të detajuar në 14 aktivitete, kostot e të cilave mblidhen saktësisht në këtë total. Zërat më të mëdhenj janë aktiviteti artistik “Tinguj Pavarësie” (500.000 lekë) dhe pesë koncerte dhe festivale me nga 400.000 lekë secili. Përgjigja nuk e përcakton vitin, por të njëjtat 14 aktivitete renditen si kalendari i vitit 2026.
Kjo shifër mbulon vetëm aktivitetet. Programet buxhetore afatmesme tregojnë koston e të gjithë programit të kulturës, përfshirë pagat dhe kostot e funksionimit të katër institucioneve. Shpenzimet faktike ishin 22.236.000 lekë në vitin 2022 dhe 28.637.000 lekë në vitin 2023, vit në të cilin u rikonstruktua biblioteka. Për vitin 2024 buxheti i rishikuar ishte 21.688.000 lekë, ndërsa tavanet përfundimtare për periudhën 2025 - 2027 parashikojnë 25.388.000 lekë për vitin 2025, 21.888.000 lekë për vitin 2026 dhe 22.488.000 lekë për vitin 2027. Programi 2026 - 2028 përsërit saktësisht shifrat për vitet 2026 dhe 2027 dhe shton 22.684.000 lekë për vitin 2028, gjë që tregon një planifikim të qëndrueshëm nga një cikël në tjetrin.
3. Programi kulturor
Kalendari ndërtohet rreth një bërthame aktivitetesh që përsëriten: aktiviteti artistik “Tinguj Pavarësie”, një koncert vere, premiera e ansamblit, festa e Shën Gjergjit, koncertet “Dibra n'Fest”, “Dibra Fest-ON” dhe “Yjet n'Dibër”, festivali “Oda Dibrane”, një koncert nëntori dhe dy koncerte “I këndoj qytetit tim”. Rreth kësaj bërthame, çdo vit sjell ndryshime: shfaqje teatrale për fëmijë si “Bizelja Magjike” në vitin 2023, “Shh, Mbaje Sekret” në vitin 2024 dhe “Borëbardha” në vitin 2025, Festa e Rinisë, një koncert për fëmijë dhe pjesëmarrja në festivale jashtë bashkisë, në Gjirokastër, Tiranë dhe Lezhë.
Listat e dhëna nga bashkia emërtojnë 24 aktivitete për vitin 2023, 20 për vitin 2024 dhe 20 për vitin 2025, si dhe 14 aktivitete të kostuara për vitin 2026. Aktivitetet zhvillohen në Pallatin e Kulturës, në Muzeun e Qytetit, në Bibliotekën e Qytetit, në Muzeun e Kastriotëve në Sinë dhe në pedonalen e Peshkopisë.
4. Trashëgimia
Investimi kryesor në trashëgimi gjatë periudhës ishte rikonstruksioni i Bibliotekës së Qytetit në vitin 2023, i cili e shndërroi atë në një qendër multifunksionale me një kosto prej 8.241.690 lekësh. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u raportua asnjë restaurim apo rehabilitim tjetër i objekteve të trashëgimisë. Me dy muze, njëri prej të cilëve në Sinë, Dibra ka një bazë trashëgimie që mund t'u prezantohet më aktivisht banorëve dhe vizitorëve.
5. Stafi
Numri i punonjësve ka qenë i qëndrueshëm, me një rënie të lehtë: 25 persona në vitet 2020 dhe 2021, 24 përgjatë periudhës 2022 - 2025 dhe 23 në vitin 2026, në të katër institucionet.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Bashkia nuk ka strategji, plan vendor apo dokument politikash për kulturën, dhe nuk ka në proces asnjë strategji, plan veprimi apo projekt për kulturën, industritë kreative apo trashëgiminë. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u zhvillua asnjë konsultim publik për kulturën. Me një kalendar vjetor tashmë të konsoliduar, një plan i shkruar do të ndihmonte që programi të lidhet me nevojat e zonave të ndryshme të bashkisë dhe me përdorimin e bibliotekës së rikonstruktuar.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Sipas bashkisë, aktivitetet zhvillohen në Peshkopi dhe në disa njësi të tjera administrative, përfshirë Lurën, Zall-Dardhën, Kastriotin, Fushë-Çidhnën, Maqellarën, Sllovën dhe Selishtën, ku kalendari përfshin festa lokale si festa në Lurë dhe aktiviteti “O mirë se na erdhe” në Zall-Dardhë. Përgjigja nuk jep numrin e aktiviteteve sipas njësive, prandaj nuk është e mundur të shihet sa në mënyrë të barabartë arrin programi në 15 njësitë administrative.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Dibrës bën pjesë në klasterin e Brendshëm Verior, ku produktet kryesore turistike janë natyra, aktivitetet në natyrë dhe agroturizmi, ndërsa kultura është produkt dytësor. Dibra nuk përmendet mes atraksioneve të këtij klasteri. Muzetë, tradita muzikore dhe festat e fshatrave të saj mund ta plotësojnë turizmin natyror të rajonit, nëse promovohen së bashku.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Dibra t'i ketë përdorur këto instrumente; rikonstruksioni i bibliotekës duket se është financuar nga bashkia.
9. Gjetjet kryesore
- Katër institucione kulturore me 23 punonjës realizojnë një kalendar vjetor koncertesh, festivalesh dhe festash; që nga viti 2020 janë organizuar rreth 90 aktivitete.
- Buxheti i aktiviteteve prej 4.200.000 lekësh është plotësisht i detajuar, por sipas programeve buxhetore programi i plotë i kulturës kushton 21,9 deri 25,4 milionë lekë në vit.
- Shifrat e programit të kulturës për vitet 2026 dhe 2027 janë identike në dy programe buxhetore të njëpasnjëshme, shenjë e një planifikimi të qëndrueshëm.
- Biblioteka e Qytetit u rikonstruktua si qendër multifunksionale në vitin 2023, me një kosto prej 8.241.690 lekësh.
- Nuk ka strategji kulture, konsultim publik për kulturën apo të ardhura nga kultura.
- Popullsia u ul me 17,6% mes viteve 2011 dhe 2023, por mbetet më e re se mesatarja kombëtare.
10. Rekomandimet
Publikimi i kostos së plotë të kulturës
Bashkia e raporton në detaje buxhetin e aktiviteteve, por jo koston e plotë të programit të kulturës. Drejtoria e financës mund të publikojë çdo vit, krahas kalendarit të aktiviteteve, buxhetin e planifikuar dhe të realizuar të programit për secilin nga katër institucionet. Kjo do t'u tregonte banorëve investimin e plotë publik në kulturë dhe si ndahet ai mes stafit, ndërtesave dhe aktiviteteve.
Një strategji kulture e hartuar me banorët
Dibra i ka institucionet dhe kalendarin, por jo një plan të shkruar. Pallati i Kulturës, së bashku me muzetë dhe bibliotekën, mund të hartojë një strategji kulture për tre vitet e ardhshme, që përcakton prioritetet për të rinjtë, për fshatrat dhe për përdorimin e bibliotekës së rikonstruktuar. Diskutimi i draftit në takime publike në Peshkopi dhe në disa nga njësitë administrative do të ishte konsultimi i parë publik i bashkisë për kulturën.
Muze më të dukshëm
Muzeu i Qytetit dhe Muzeu i Kastriotëve në Sinë janë një burim i rëndësishëm. Bashkia mund të zhvillojë vizita për shkollat, një ekspozitë të vogël vjetore dhe promovim të përbashkët me turizmin natyror të rajonit. Një tarifë modeste për vizitorët nga jashtë bashkisë mund të sjellë të ardhurat e para nga kultura, për t'u riinvestuar në muze.
Raportimi i aktiviteteve sipas njësive administrative
Dibra shtrihet në gati 938 km² dhe në 15 njësi administrative. Pallati i Kulturës mund të regjistrojë vendin ku zhvillohet çdo aktivitet dhe të synojë të paktën një aktivitet në vit në secilën njësi. Kjo do të tregonte nëse programi arrin në të gjithë bashkinë dhe do të ndihmonte në planifikimin e tij aty ku ka më shumë nevojë.
Mbështetje e jashtme për trashëgiminë
Për punime dhe programe më të mëdha në trashëgimi, bashkia mund të përgatisë aplikime për programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture, duke filluar me një projekt konkret, për shembull programin e bibliotekës së rikonstruktuar apo të Muzeut të Kastriotëve, në partneritet me një organizatë kulturore.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Buxheti i aktiviteteve është sipas raportimit të bashkisë; shifrat e programit janë nga tavanet përfundimtare për periudhën 2025 - 2027 dhe tavanet përgatitore për periudhën 2026 - 2028.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
