Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Dropull në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Gjirokastër |
| Njësitë administrative | 3: Dropull i Poshtëm, Dropull i Sipërm, Pogon |
| Sipërfaqja | 448,45 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 8.259 (rreth 18,4 banorë për km²) |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 35,7% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Institucione kulturore | Qendra Kulturore dhe Galeria e Pikturës dhe e Skulpturës (Dervician); Muzeu i Djathit dhe Studio e Polifonisë (Grapsh); 5 punonjës |
| Aktivitete kulturore | 2 në vitin 2020; 15 në vitin 2025 |
| Investimi kryesor | Qendra Kulturore e Dervicianit e restauruar me fonde Interreg IPA: 80.430.671 lekë |
| Buxheti i kulturës | Nuk jepet në përgjigjen e bashkisë; shih Seksionin 2 |
Përmbledhje
Dropulli, në kufirin me Greqinë në qarkun e Gjirokastrës, ka ndërtuar një ofertë kulturore të larmishme për një popullsi të vogël dhe të moshuar. Ai ka katër institucione të vogla, secili me një rol të qartë: një Qendër Kulturore dhe një Galeri Pikture dhe Skulpture në Dervician, si dhe një Muze Djathi dhe një Studio Polifonie në Grapsh. Numri i aktiviteteve kulturore u rrit vazhdimisht, nga 2 në vitin 2020, një vit i prekur nga pandemia, në 15 në vitin 2025.
Dropulli është gjithashtu një nga bashkitë e pakta në këtë seri që ka përdorur fonde të BE-së për një ambient kulturor. Qendra Kulturore e Dervicianit u restaurua përmes programit ndërkufitar Interreg IPA Greqi-Shqipëri, në një projekt të quajtur G.A.M.E.S., me vlerë 80.430.671 lekë. Bashkia ka bashkëfinancuar edhe projekte të tjera ndërkufitare të lidhura me kulturën, si “Polyphonia”.
Përgjigja e bashkisë nuk jep një shifër për buxhetin e kulturës, ndërsa programet e saj buxhetore japin vetëm totale të pjesshme. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 Dropulli nuk zhvilloi asnjë konsultim publik për kulturën dhe nuk gjeneron të ardhura nga institucionet e tij kulturore. Me më shumë se një të tretën e banorëve 65 vjeç e sipër dhe vetëm 5,5% nën 15 vjeç, mbajtja e jetës kulturore aktive dhe e aksesueshme në fshatrat e tij është njëkohësisht sfidë dhe prioritet.
1. Qeverisja dhe institucionet
Secili nga katër institucionet kulturore të Dropullit ka një funksion të caktuar. Në Dervician, Qendra Kulturore pret aktivitete kulturore, festivale, koncerte dhe teatër, me 2 punonjës, ndërsa Galeria e Pikturës dhe e Skulpturës ekspozon vepra dhe promovon artistët vendorë, me 1 punonjës. Në Grapsh, Muzeu i Djathit promovon gastronominë vendore përmes programeve edukative, ndërsa Studio e Polifonisë promovon këngën polifonike përmes regjistrimeve, secila me 1 punonjës. Së bashku ato punësojnë 5 persona, brenda një stafi më të gjerë prej 9 punonjësish për kulturën në vitin 2025 (Seksioni 5).
2. Financimi
Përgjigja e bashkisë nuk jep buxhet të miratuar apo të realizuar për kulturën për periudhën 2020 - 2025. Programet buxhetore tregojnë se kultura ka qenë program buxhetor më vete që nga viti 2020. Programi 2022 - 2024 regjistron 139.000 lekë shpenzime faktike në vitin 2020, një buxhet fillestar prej 24.460.000 lekësh për vitin 2021, vit në të cilin bashkia priste të bashkëfinanconte dy projekte Interreg IPA, “Polyphonia” (6.823.000 lekë) dhe “CLLD-CULTOUR” (15.303.000 lekë), si dhe shuma të planifikuara prej 2.800.000, 2.940.000 dhe 3.020.000 lekësh për vitet 2022, 2023 dhe 2024.
Që nga viti 2024 bashkia e kaloi stafin e shërbimeve të trashëgimisë, muzeve dhe bibliotekave në programin e kulturës, nga programi i administrimit të përgjithshëm. Programi 2026 - 2028 e vlerëson këtë staf në 7.500.000 deri 8.200.000 lekë në vit dhe parashikon shpenzime më të larta për bibliotekën në Dervician, Qendrën e Polifonisë në Grapsh dhe muzeun e djathit. Duke qenë se totalet për këto vite nuk ishin të disponueshme, kostoja e plotë e kulturës në Dropull pas vitit 2024 nuk mund të jepet.
3. Programi kulturor
Numri i aktiviteteve u rrit nga 2 në vitin 2020 në 6 në vitin 2021, 11 në vitin 2022, 13 në vitet 2023 dhe 2024 dhe 15 në vitin 2025; bashkia i shpjegon shifrat e ulëta të viteve të para me efektin e pandemisë. Programi ndërthur festa tradicionale, si Dita e Karnavaleve dhe Hëna e Bardhë, përkujtime, si përvjetori i 25 Marsit, Festivalin Ndërkombëtar të Filmit të Shkurtër në Dervician, aktivitete sportive si Dropull Run dhe vrapimi malor në Murgana, si dhe aktivitete për produktet vendore, si festa e rakisë në Klishar me rastin e hapjes së sezonit turistik.
Lidhjet ndërkufitare janë një pjesë e rëndësishme e jetës kulturore të Dropullit. Grupi i valleve të Dropullit mori pjesë në një festë tradicionale të prerjes së pitës në Athinë, bashkë me një bashki binjake, ndërsa takimet vjetore të pogonitëve bashkojnë komunitetet në të dy anët e kufirit. Në vitin 2024 u përurua Qendra Kulturore e restauruar, ndërsa në vitin 2025 Galeria e Arteve, Pikturave dhe Skulpturave të Dropullit.
4. Trashëgimia
Investimi kryesor i periudhës ishte restaurimi i Qendrës Kulturore të Dervicianit, i financuar nga programi Interreg IPA CBC Greqi-Shqipëri 2014 - 2020 përmes projektit G.A.M.E.S., me një kosto prej 80.430.671 lekësh. Ky është investimi më i madh i vetëm në një ndërtesë kulturore i regjistruar deri tani në këtë seri, dhe një shembull konkret i përdorimit të fondeve të BE-së për kulturën në nivel bashkie. Bashkia përdor gjithashtu objektet e saj të trashëgimisë si vende aktivitetesh, si teatrin antik të Sofratikës, i cili ka pritur Festivalin e Filmit të Shkurtër, dhe kishën e Shën Mërisë në Peshkëpi të Sipërme.
5. Stafi
Numri i punonjësve në strukturat përgjegjëse për kulturën ishte 4 në secilin vit të periudhës 2020 - 2023, më pas u rrit në 7 në vitin 2024 dhe 9 në vitin 2025, në përputhje me hapjen e Qendrës Kulturore të restauruar dhe të Galerisë.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Dropulli nuk ka një strategji të veçantë kulture. Sipas bashkisë, buxheti i saj vjetor i aktiviteteve shërben si plan strategjik dhe vendor për kulturën, ndërsa për vitin 2026 planifikon aktivitete kulturore dhe tradicionale, përkujtime dhe aktivitete turistike, përfshirë një hartë turistike të monumenteve dhe pikave të interesit. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u zhvillua asnjë konsultim publik për kulturën.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Përgjigja rendit, vit pas viti, vendet ku u zhvilluan aktivitetet, nga sheshet e Dervicianit, Sofratikës, Vriserës, Jorgucatit, Poliçanit, Sotirës, Klisharit, Selos, Hllomos, Dhuvjanit dhe Grapshit te lapidarët në Glinë, Vrahogoranxi dhe Vriserë dhe një shkollë në Bodrisht. Përmbledhja sipas njësive administrative tregon se Dropulli i Poshtëm, ku ndodhet Derviciani, priti 37 aktivitete, Dropulli i Sipërm 16 dhe Pogoni 2. Këto mblidhen në 55, ndërsa totalet vjetore mblidhen në 60, prandaj dy tabelat e përgjigjes nuk përputhen plotësisht.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Gjirokastrës, përfshirë Dropullin, bën pjesë në klasterin e Brendshëm Jugor, ku kultura është produkt kryesor turistik, me qytetin UNESCO të Gjirokastrës si një nga pikat kryesore. Dropulli nuk përmendet mes atraksioneve të këtij klasteri, por polifonia, festat ndërkufitare dhe afërsia me Gjirokastrën i japin një vend të veçantë në këtë ofertë.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture. Dropulli ka përdorur tashmë fonde ndërkufitare IPA, gjë që e bën një nga bashkitë më të përgatitura në këtë seri për aplikime të ardhshme.
9. Gjetjet kryesore
- Aktivitetet kulturore u rritën nga 2 në vitin 2020 në 15 në vitin 2025.
- Katër institucione të vogla, në Dervician dhe Grapsh, kanë secili një rol të qartë, me 5 punonjës, brenda një stafi prej 9 punonjësish për kulturën në vitin 2025.
- Qendra Kulturore e Dervicianit u restaurua me fonde Interreg IPA në vlerë 80.430.671 lekë.
- Përgjigja e bashkisë nuk jep buxhet për kulturën, ndërsa programet buxhetore japin vetëm totale të pjesshme.
- Shumica e aktiviteteve zhvillohen në Dropullin e Poshtëm; Pogoni priti 2 nga 55 aktivitetet e raportuara sipas njësive.
- Më shumë se një e treta e banorëve janë 65 vjeç e sipër; nuk pati konsultim publik për kulturën dhe as të ardhura nga kultura.
10. Rekomandimet
Raportimi çdo vit i buxhetit të kulturës
Përgjigja nuk jep shifër buxheti për kulturën, megjithëse programet buxhetore tregojnë një program më vete. Drejtoria e financës mund të publikojë çdo vit buxhetin e planifikuar dhe të realizuar të programit të kulturës, përfshirë stafin e kaluar në të në vitin 2024, në mënyrë që banorët të shohin koston e plotë të katër institucioneve dhe të programit të aktiviteteve.
Nga buxheti i aktiviteteve në një plan kulture
Bashkia e përdor buxhetin vjetor të aktiviteteve si plan. Një plan i shkurtër kulture për tre vitet e ardhshme, i hartuar me banorët dhe me komunitetet e tri njësive administrative, mund të përcaktojë prioritetet për Qendrën Kulturore dhe Galerinë e re, për fshatrat dhe për të moshuarit, dhe do të ishte konsultimi i parë publik i bashkisë për kulturën.
Më shumë aktivitete në Pogon dhe në Dropullin e Sipërm
Shumica e aktiviteteve zhvillohen në Dropullin e Poshtëm. Bashkia mund të planifikojë një numër minimal aktivitetesh në vit në Pogon dhe në Dropullin e Sipërm, për shembull duke zhvilluar një pjesë të festivaleve në sheshet e tyre, dhe ta korrigjojë diferencën mes dy tabelave të aktiviteteve në raportimin e saj.
Shfrytëzimi i përvojës me fondet e BE-së
Dropulli ka treguar se mund të realizojë një projekt të madh ndërkufitar. Ai mund të përgatisë një aplikim të ri, përmes Interreg IPA apo EU4Culture, për programin e Studios së Polifonisë dhe të Muzeut të Djathit, duke lidhur trashëgiminë e gjallë me turizmin e rajonit të Gjirokastrës.
Të ardhura modeste nga kultura
Galeria, Muzeu i Djathit dhe Studio e Polifonisë mund të ofrojnë vizita të udhëhequra, shije produktesh apo regjistrime për vizitorët, me tarifa modeste. Edhe të ardhura të vogla do të ndihmonin në mbulimin e kostove të funksionimit dhe do të tregonin vlerën e këtyre institucioneve.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Aktivitetet, stafi dhe investimet janë sipas raportimit të bashkisë; shifrat e buxhetit janë nga programet buxhetore afatmesme (PBA) 2022 - 2024 dhe 2026 - 2028.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
