Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Elbasan në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Elbasan |
| Njësitë administrative | 13: Elbasan, Labinot-Fushë, Labinot-Mal, Gjinar, Shushicë, Gjergjan, Funar, Shirgjan, Tregan, Gracen, Bradashesh, Zavalinë, Papër |
| Sipërfaqja | 872,03 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 115.101 (rreth 132 banorë për km²); 18,8% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e lart | 19,1% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës | I planifikuar 139.805.886 lekë dhe i shpenzuar 108.250.657 lekë në vitin 2025 |
| Pjesa e shpenzuar e buxhetit | Nga 71,6% deri në 81,5% në vit përgjatë periudhës 2020 - 2025 |
| Institucionet | Qendra e Artit, Pallati i Sportit, QKF; nga viti 2024 nën Drejtorinë e Përgjithshme të Kulturës dhe Sportit |
| Strategjia e kulturës | Ende jo; bashkia pret strategjinë kombëtare të kulturës |
Përmbledhje
Elbasani, bashkia më e madhe për nga sipërfaqja në këtë seri deri tani, shpenzon për kulturën më shumë se shumica e bashkive në Shqipëri. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 buxheti i kulturës i institucioneve të saj pothuajse u dyfishua, nga 73,5 milionë lekë të planifikuara në vitin 2020 në 145,6 milionë lekë në vitin 2024 dhe 139,8 milionë lekë në vitin 2025. Megjithatë, çdo vit midis 18% dhe 28% e fondeve të planifikuara nuk u shpenzua.
Në vitin 2024 bashkia i bashkoi institucionet kulturore në një Drejtori të Përgjithshme të Kulturës dhe Sportit. Numri i punonjësve tregon se si është organizuar sot kultura: nga 98 persona që punonin në Drejtori në vitin 2025, 9 merren me kulturën. Dy restaurime trashëgimie në lagjen e vjetër Kala, një qendër rinore dhe Shtëpia Muze “Aleksandër Xhuvani”, kushtojnë së bashku rreth 22,6 milionë lekë.
Bashkia nuk ka ende një strategji vendore për kulturën. Në përgjigjen e saj shpjegon se pret strategjinë kombëtare të kulturës që po përgatit Ministria, mbi bazën e së cilës do të hartojë një plan veprimi, dhe se projekti i saj kryesor i trashëgimisë është Rivitalizimi i Kalasë. Informacioni për aktivitetet dhe konsultimet publike është i publikuar në faqen e bashkisë, por nuk është përmbledhur në një formë që lejon krahasimin në kohë.
1. Qeverisja dhe institucionet
Deri në vitin 2023 kultura menaxhohej nga dy institucione me buxhet më vete, Qendra e Trashëgimisë Kulturore dhe Qendra e Artit. Në vitin 2024 ato u bashkuan në Drejtorinë e Përgjithshme të Kulturës dhe Sportit, dhe në vitin 2025 funksiononte edhe një Drejtori e Politikave të Turizmit dhe Trashëgimisë Kulturore. Në përgjigjen e saj bashkia rendit si institucione kulturore Qendrën e Artit, Pallatin e Sportit dhe QKF-në. Teatri bashkiak “Skampa” shfaqet në të dhënat e të ardhurave.
2. Financimi
Buxheti i përbashkët i institucioneve kulturore u rrit nga 73.456.090 lekë të planifikuara dhe 55.685.738 lekë të shpenzuara në vitin 2020 në 145.555.099 lekë të planifikuara dhe 116.278.470 lekë të shpenzuara në vitin 2024. Në vitin 2025 ai ishte 139.805.886 lekë i planifikuar dhe 108.250.657 lekë i shpenzuar. Qendra e Artit merr pjesën më të madhe, 85 milionë lekë të planifikuara në vitin 2025, kundrejt 39,8 milionë lekëve për zërin e trashëgimisë.
Pjesa e shpenzuar e buxhetit varioi midis 71,6% në vitin 2023 dhe 81,5% në vitin 2021, pra çdo vit midis 14 dhe 33 milionë lekë të planifikuara për kulturën nuk u përdorën. Institucionet kulturore kanë edhe të ardhura të vogla të veta: institucioni i trashëgimisë dhe turizmit 276.000 lekë në vitin 2024 dhe 437.000 lekë në vitin 2025, dhe teatri Skampa 990.000 lekë dhe 1.425.000 lekë. Pak bashki në këtë seri raportojnë ndonjë të ardhur nga kultura.
3. Programi kulturor
Bashkia bën të ditur se numri i aktiviteteve dhe festivaleve të saj është i publikuar në faqen zyrtare. Ky informacion nuk është përmbledhur në një numërim vjetor, prandaj ky profil nuk mund të tregojë si ndryshoi programi kulturor gjatë periudhës. Regjistrat mujorë të shpenzimeve të Qendrës së Artit për periudhën 2020 - 2024 konfirmojnë veprimtari të vazhdueshme, por nuk i rendisin aktivitetet një nga një.
4. Trashëgimia
Dy restaurime janë në proces në lagjen Kala, zemrën historike të qytetit. Brendësia e Shtëpisë Muze “Aleksandër Xhuvani”, që ruan koleksionin artistik të qytetit, po restaurohet me kosto 13.200.372 lekë me TVSH, me punime të realizuara në vitin 2026. Një godinë 2-katëshe pranë portës jugore të kalasë po restaurohet si qendër rinore dhe këshillimi karriere me kosto 9.388.188 lekë; kur bashkia u përgjigj, në korrik 2026, ajo nuk ishte marrë ende në dorëzim. Bashkia e përmend Rivitalizimin e Kalasë si projektin e saj kryesor të trashëgimisë.
5. Stafi
Sipas bashkisë, strukturat përgjegjëse për kulturën kishin 48 punonjës në vit përgjatë periudhës 2020 - 2022. Në vitin 2023 kishte 41 në AKT dhe 34 në Qendrën e Artit, dhe në vitin 2024, 42 në AKT, nga të cilët 3 merreshin me kulturën, dhe 35 në Qendrën e Artit. Në vitin 2025 Drejtoria e Përgjithshme e Kulturës dhe Sportit kishte 98 punonjës, nga të cilët 9 merreshin me kulturën, dhe Drejtoria e Politikave të Turizmit dhe Trashëgimisë Kulturore kishte 9. Duke qenë se kultura tani është bashkë me sportin dhe turizmin, totalet e paraqesin më të madh numrin e punonjësve që punojnë realisht për kulturën.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Elbasani nuk ka strategji vendore për kulturën. Bashkia bën të ditur se pret strategjinë kombëtare të kulturës që po përgatit Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit dhe më pas do të hartojë një plan veprimi për qytetin. Konsultimet publike janë të publikuara në faqen e bashkisë; përgjigja nuk tregon sa prej tyre lidheshin me kulturën.
7. Kultura në territorin e bashkisë
Dokumentet e shqyrtuara nuk e ndajnë veprimtarinë apo investimin kulturor sipas njësive administrative. Të dy restaurimet e trashëgimisë janë në qytetin e Elbasanit, në lagjen Kala, ndërsa 12 njësitë e tjera administrative, shumica rurale, nuk përmenden në informacionin e dhënë.
Përfundime
- Buxheti i kulturës i Elbasanit pothuajse u dyfishua përgjatë periudhës 2020 - 2025, duke arritur 145,6 milionë lekë të planifikuara në vitin 2024.
- Çdo vit bashkia shpenzoi midis 71,6% dhe 81,5% të buxhetit të planifikuar.
- Që nga viti 2024 kultura menaxhohet brenda një Drejtorie të Përgjithshme të Kulturës dhe Sportit, ku në vitin 2025 9 nga 98 punonjës merreshin me kulturën.
- Dy restaurime trashëgimie në Kala kushtojnë rreth 22,6 milionë lekë; qendra rinore nuk ishte marrë në dorëzim deri në korrik 2026.
- Nuk ka strategji vendore për kulturën, dhe aktivitetet e konsultimet nuk raportohen në një formë që lejon krahasimin.
Rekomandime
Një plan vendor kulture pa pritur
Bashkia planifikon të hartojë një plan veprimi pasi të miratohet strategjia kombëtare. Ajo mund të fillojë që tani me një plan të shkurtër për 2026 - 2028, të ndërtuar rreth Rivitalizimit të Kalasë, Shtëpisë Muze Xhuvani dhe qendrës rinore, dhe ta përshtatë më vonë me strategjinë kombëtare.
Shpenzimi i buxhetit të planifikuar
Çdo vit midis 18% dhe 28% e buxhetit të kulturës nuk shpenzohet. Drejtoria mund t'i publikojë arsyet në raportin vjetor dhe t'i planifikojë aktivitetet dhe prokurimet më herët gjatë vitit, në mënyrë që fondet e miratuara nga Këshilli t'u shkojnë banorëve.
Një vend i qartë për kulturën brenda Drejtorisë
Me kulturën, sportin dhe turizmin në një strukturë, është e vështirë të shihet se çfarë shpenzohet dhe kush punon për kulturën. Bashkia mund ta raportojë veçmas çdo vit buxhetin e kulturës dhe punonjësit që merren me të.
Nga informacioni në faqe te shifrat vjetore
Aktivitetet, festivalet dhe konsultimet publikohen online. Një përmbledhje e shkurtër vjetore, me numrin e aktiviteteve sipas llojit dhe njësisë administrative dhe numrin e pjesëmarrësve, do të bënte të mundur ndjekjen e jetës kulturore në kohë.
Hapja e godinave të restauruara me program
Qendra rinore dhe Shtëpia Muze do të kenë nevojë për program dhe staf pas përfundimit të punimeve. Bashkia mund të përfundojë marrjen në dorëzim të qendrës rinore, të publikojë datat e hapjes dhe të planifikojë vitin e parë të aktiviteteve me shkollat dhe organizatat rinore.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit janë nga buxheti sipas institucioneve i bashkisë për periudhën 2020 - 2025; stafi, kostot e restaurimit dhe informacioni për planifikimin janë nga përgjigjja e saj e datës 8 korrik 2026; të ardhurat janë nga parashikimi afatmesëm i të ardhurave i bashkisë.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
