Read in English: “Foreign hands”: how an explanation without published evidence spreads and how the world sees us
Më 18 tetor, kryeministri thotë se Rusia dhe Irani janë "duart e huaja" pas protestës. Po atë ditë, Ministria e Jashtme ruse përgjigjet: "Janë qytetarët e vendit tuaj që kanë dalë në rrugë". Mes këtyre dy deklaratave, mediat shqiptare botojnë 29 tituj për "duar të huaja", më shumë se në çdo ditë tjetër.
Ky artikull ndjek si lind, si përhapet dhe si kundërshtohet ky shpjegim në titujt shqiptarë dhe si e shohin protestën institucionet dhe politikanët e huaj.
Në pak fjalë
- Nga 14 deri 21 tetor, 95 tituj shqiptarë e lidhin protestën me "duar të huaja", Rusinë, Iranin, ANTIFA-n ose një "luftë hibride".
- Gjysma e tyre (48) e japin pretendimin përmes kryeministrit, ministrave ose zyrtarëve të PS. 21 e japin përmes komentuesve dhe analistëve; 20 e kundërshtojnë.
- Asnjë nga këta tituj nuk njofton prova të paraqitura publikisht.
- Institucionet perëndimore nuk e përdorin këtë shpjegim në deklaratat e tyre. Moska zyrtare e mohon, ndërsa ideologu rus Aleksandër Dugin shpreh mbështetje për protestat.
Çfarë tregojnë të dhënat?
1. Një shpjegim që ndryshon emër çdo ditë
Ideja shfaqet për herë të parë më 14 tetor, kur ministri i Brendshëm flet për një "skenar të politikës së vjetër dhe të duarve të huaja". Ajo bëhet lajm i madh më 16 tetor, kur e thotë kryeministri: "Kjo flamë nuk është studentore, por e duarve të huaja që s'na duan në BE" (Report TV).
Nga ky moment, shpjegimi mbetet, por emri i "duarve" ndryshon:
| Data | Çfarë thuhet | Shembull titulli |
|---|---|---|
| 16 tetor | "Duar të huaja", pa emër | "Rama reagon pas protestave studentore: Duar të huaja nuk e duan Shqipërinë të qetë" (Amfora) |
| 18 tetor | Rusia dhe Irani; një dron | "Neutralizuam dronin me eksploziv ndaj Kryeministrisë. S'është dorë e studentëve, por e huaj" (RTSH) |
| 19 tetor | ANTIFA | "Janë të rinj të ideologjizuar e ekstremizuar nga fryma e Antifa-s" (Report TV) |
| 20 tetor | "Luftë hibride" | "Protestat pjesë e një lufte hibride" (Vizion Plus) |
| 21 tetor | "Forca të huaja" dhe partitë | "Krimi i organizuar dhe partitë sponsorizojnë dhunën, forca të huaja duan të destabilizojnë Shqipërinë" (Vizion Plus) |
Në tituj, Rusia dhe Irani dalin 16 herë më 18 tetor dhe ANTIFA 16 herë më 19 tetor. Shpjegimi ndryshon objekt, por përfundimi mbetet i njëjtë: dhuna nuk vjen nga studentët.
2. Kush e përhap dhe kush e kundërshton?
- Qeveria dhe PS (48 tituj). Pothuajse të gjitha mediat e raportojnë, sepse është lajm kur kreu i qeverisë akuzon shtete të huaja. Disa e raportojnë për ta kritikuar: Syri shkruan "Rama vijon propagandën".
- Komentuesit (21 tituj). 13 prej tyre janë në ABC News, kryesisht më 18 dhe 19 tetor. Disa janë tituj të vetë redaksisë, jo citime: "Frymëzim nga Rusia, lufte hibride nga Irani, zjarr nga Berisha"; "Antifa shqiptare, e strukturuar/ Aktive në rrjete, kërcënuese në mesazhe. Synim: Destabilizimi".
- Kundërshtimet (20 tituj). Vijnë kryesisht nga Sali Berisha (7), nga Moska (3) dhe nga analiza e BIRN "'Duart e huaja' si alibi për shmangien e përgjegjësisë politike", e ribotuar nga Syri dhe Balkanweb. Një zë i ndryshëm është analisti në Top Channel që thotë se Rusia "mund të tentojë ndërhyrje në Shqipëri", por "për protestat mos fajësoni forcat e huaja".
Kjo krijon një problem: pretendimi vjen nga qeveria dhe kundërshtimi vjen kryesisht nga opozita. Debati kthehet në përplasje partiake dhe pyetja që do ta zgjidhte, "çfarë provash ka?", pothuajse nuk shtrohet në tituj.
3. E njëjta logjikë nga të dy anët
Armiku i jashtëm nuk është vetëm argument i qeverisë. Më 15 tetor, Syri shkruan "Denoncimi: Padrino merr mercenarë të huaj kundër studentëve!". Më 16 tetor qarkullon pretendimi për "mercenarë serbë që arrestojnë protestuesit". Policia e quan "gënjeshtrë" (TV Klan), Faktoje shkruan "Asnjë bazë për policë të huaj të rekrutuar për protestën" dhe vetë kryeministri e quan "marrëzi". Më pas Faktoje gjurmon narrativa të reja për "njerëzit e Kurtit" dhe "agjentët serbë" dhe Syri shkruan për autobotë uji "të dërguar nga Erdoğani".
Pra, të dy anët përdorin të njëjtin mjet: dikush i huaj është fajtor. Ndryshon vetëm se kush është i huaji.
4. Si flasin të huajt?
Burrështetasit, institucionet dhe figurat e huaja e shohin protestën ndryshe nga ky debat. Tabela përmbledh deklaratat kryesore, nga më e reja te më e vjetra.
| Kush | Data | Çfarë thotë |
|---|---|---|
| Eurodeputeti Michael Gahler (PPE) | 21 tetor | "Qytetarët protestojnë kundër korrupsionit dhe qeverisë" |
| Komisioneri i Lartë i OKB për të Drejtat e Njeriut, Volker Türk | 20 deri 21 tetor | Dënon dhunën në protestat në Shqipëri dhe në Evropë; bën thirrje për ulje tensionesh dhe dialog |
| OSBE/ODIHR | 20 tetor | Të shmanget përdorimi i paligjshëm ose disproporcional i forcës; çdo rast të hetohet |
| Ambasadorët e SHBA, BE dhe Gjermanisë | 20 tetor | Takojnë Presidentin Begaj |
| Deputeti i Bundestagut Knut Abraham | 20 tetor | Qytetarët kërkojnë fundin e korrupsionit dhe të lidhjeve mes krimit e politikës |
| Ministrja e Kosovës Albulena Haxhiu | 19 tetor | "Arroganca nxiti protestat"; kërkesat e studentëve të dëgjohen; nuk mbështet dhunën |
| Senatori amerikan Gary Peters | 19 tetor | Autoritetet të mos përdorin agresion ndaj protestuesve paqësorë |
| Ambasada Zvicerane | 19 tetor | Ulje tensionesh, dialog konstruktiv, respekt për tubimin paqësor dhe lirinë e medias |
| Parlamenti Evropian | 14 deri 19 tetor | Sandro Gozi dënon dhunën ndaj protestuesve dhe kërkon hetim; raportuesi Andreas Schieder: "dhuna nuk është zgjidhje"; Rihards Kols kritikon gazin lotsjellës dhe dhunën ndaj gazetarëve |
| Komisioni Evropian | 18 tetor | "Dhuna nuk ka vend në një shoqëri demokratike"; përgjigjja të mbetet brenda ligjit; shqetësimet përmes dialogut |
| Unioni Ndërkombëtar Demokrat (IDU) | 18 tetor | Të ndalet dhuna ndaj protestuesve; kërkon zgjedhje të parakohshme |
| Demokratët Europianë | 14 dhe 18 tetor | Rama të marrë përgjegjësi politike; "nuk janë studentët që rrezikojnë të ardhmen europiane të Shqipërisë" |
| Ministria e Jashtme ruse | 18 tetor | Hedh poshtë akuzën e Ramës: "janë qytetarët e vendit tuaj që kanë dalë në rrugë" |
| Aleksandër Dugin, ideolog rus | 18 tetor | I mbështet hapur protestat: "shqiptarët po zgjohen" |
| Anëtarët e Kongresit amerikan Joe Wilson, Robert Aderholt, Keith Self | 17 deri 18 tetor | Qeveria të mos përdorë dhunë dhe të respektojë të drejtat e protestuesve |
| Ambasada e SHBA | 13 deri 18 tetor | Paralajmërime udhëtimi, pastaj "dhuna nuk është angazhim qytetar" dhe thirrje për vetëpërmbajtje |
| Ambasada izraelite | 16 tetor | Mbyllet përkohësisht |
| Prezenca e OSBE në Shqipëri | 15 tetor | Qetësi dhe dialog; mbështet thirrjen e Presidentit |
| Ambasada Britanike | 14 tetor | "E drejta për të protestuar nuk legjitimon dhunën"; policia të shmangë veprimet disproporcionale |
| Ambasada Gjermane | 14 tetor | Ndan qëndrimin e Delegacionit të BE |
| Delegacioni i BE | 14 deri 15 tetor | Ulje tensionesh, liri tubimi, hetim me përparësi i akuzave për dhunë policore |
| Nunciatura e Selisë së Shenjtë | 13 dhe 17 tetor | Sulmohet dy herë; Ministria e Jashtme e dënon |
Dallohen dy modele. Ambasadat dhe ekzekutivët (BE, OSBE, OKB, SHBA, Britania, Gjermania, Zvicra) flasin me një zë të balancuar: dënojnë dhunën, kërkojnë dialog dhe hetim të akuzave për forcë disproporcionale. Parlamentarët dhe grupimet partiake ndërkombëtare (eurodeputetë, anëtarë të Kongresit, IDU, Demokratët Europianë, një deputet i Bundestagut) janë më kritikë ndaj qeverisë; disa prej tyre vijnë nga familje politike ku bën pjesë edhe PD, si PPE dhe IDU. Asnjë nga këto deklarata nuk e përdor shpjegimin e "duarve të huaja".
Edhe mediat e rajonit e shohin ndryshe. Në titujt e tyre, kryeministri del në 34% të titujve (në mediat shqiptare: 20%) dhe përplasjet në 18% (në mediat shqiptare: 5%). Mediat e Kosovës e lidhin protestën edhe me politikën e Kosovës; mediat serbe e fusin Shqipërinë në trazirat më të gjera evropiane.
Pse ka rëndësi?
Ndryshon pyetjen. Pyetjet e protestës janë: çfarë kërkojnë studentët, kush e ushtroi dhunën dhe a e kaloi policia kufirin? "Duart e huaja" sjellin një pyetje tjetër: kush fshihet pas tyre? Sa më shumë hapësirë merr pyetja e dytë, aq më pak merr e para.
Një akuzë e përsëritur duket e vërtetuar. Kur kreu i qeverisë akuzon dy shtete dhe komentues në studio e përsëritin dhjetëra herë pa prova të reja, pretendimi fiton peshë pa u verifikuar. Lexuesi sheh shumë zëra, por jo prova.
Mund të justifikojë masa më të ashpra. Nëse protesta është pjesë e një "lufte hibride", atëherë masat e jashtëzakonshme mund të duken më të arsyeshme. Në të njëjtat ditë, në tituj diskutohen shpërblime për policinë, ulja e moshës së përgjegjësisë penale dhe "lista e zezë" e Schengenit për protestuesit.
Ka kosto jashtë vendit. Akuzat ndaj Rusisë, Iranit, Serbisë, Kosovës ose Turqisë mund të nxisin tensione diplomatike. Dhe mbështetja e Duginit krijon një paradoks: i jep argument pretendimit të qeverisë, ndërsa Moska zyrtare mohon çdo përfshirje.
Shpjegime të tjera të mundshme
- Ndërhyrja e huaj nuk është ide e paqenë. Shqipëria ka qenë shënjestër e sulmeve kibernetike iraniane dhe i ndërpreu marrëdhëniet diplomatike me Iranin në vitin 2022. Edhe BE po heton ndikimin rus në protestat në Evropë (TV Klan, 21 tetor). Pra, pyetja nuk është nëse ndërhyrja është e mundur, por çfarë provash ka për këtë rast.
- Dhuna është reale. Grupe të maskuara sulmuan policë dhe ndërtesa. Duke e ndarë dhunën nga studentët, qeveria mund të synojë edhe ta mbrojë kërkesën e studentëve: "Zëri i studentëve protestues do të dëgjohet me respekt, por dhuna s'jep ma" (Balkanweb, 17 tetor).
- Të raportosh nuk do të thotë të miratosh. Mediat duhet të raportojnë kur kryeministri akuzon shtete të huaja. Shumica e 48 titujve thjesht e citojnë. Problemi nuk është citimi, por mungesa e pyetjes pasuese për provat.
Çfarë nuk tregojnë të dhënat?
- Matëm vetëm titujt. Një artikull mund të përmbajë pyetje për provat edhe kur titulli nuk e bën.
- Nuk mund të dimë nëse institucionet kanë prova që nuk i kanë bërë publike. Mund të themi vetëm se titujt nuk njoftojnë prova të publikuara.
- Klasifikimi u bë me dorë dhe disa tituj janë në kufi mes kategorive. Disa tituj janë ribotime të të njëjtit lajm në media të ndryshme.
Çfarë duhet ndjekur?
- A paraqet qeveria prova për përfshirjen e Rusisë, Iranit ose të ANTIFA-s, për shembull në Kuvend ose në prokurori?
- A përmendin hetimet e Policisë ose të prokurorisë ndonjë lidhje të huaj për personat e akuzuar?
- A vazhdojnë të qarkullojnë pretendimet për "mercenarë serbë" dhe "njerëzit e Kurtit" pas mohimeve?
- A e përdor ndonjë institucion perëndimor shpjegimin e "duarve të huaja" në deklaratat e ardhshme?
Si u mat?
Kërkuam në 7 285 tituj shqiptarë fjalët "duar të huaja", "dorë e huaj", "forca të huaja", "hibrid", "ANTIFA", Rusi, Iran, Putin, Moskë dhe Dugin, me kufij fjalësh (që "Tiranë" të mos lexohet si "Iran"). I lexuam titujt një për një, hoqëm lajmet botërore pa lidhje me protestën dhe mbajtëm 95 tituj. Çdo titull u klasifikua sipas atij që e thotë: qeveria dhe PS, komentues, kundërshtime ose të tjera (Dugin, protestues, akademikë). Deklaratat e huaja dhe të dhënat rajonale vijnë nga i njëjti monitorim. Burimi: monitorimi i mediave i Artivista.
