Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Belsh në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Elbasan |
| Njësitë administrative | 5: Belsh (qendra), Fierzë, Grekan, Kajan, Rrasë |
| Sipërfaqja | 196,55 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 17.123 (rreth 87,1 banorë për km²) |
| Ndryshimi që nga viti 2011 | Rreth 12,2% më pak banorë (19.503 në vitin 2011) |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 25,0% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i planifikuar për kulturën | 5.328.850 lekë në vitin 2020; 11.400.000 lekë në vitin 2025 |
| Institucione kulturore | Asnjë; kultura menaxhohet nga një ekip i bashkisë (4 deri 8 punonjës) |
| Aktivitete kulturore | Nga asnjë në vitin 2020 në nëntë në vitin 2025 |
| Restaurim i trashëgimisë, 2020 - 2025 | Asnjë; dy projekte në përgatitje |
Përmbledhje
Belshi, në pllajën e Dumresë në qarkun e Elbasanit, e ka rritur vazhdimisht mbështetjen për kulturën përgjatë periudhës 2020 - 2025. Buxheti i planifikuar për kulturën u më shumë se dyfishua, nga 5.328.850 lekë në vitin 2020 në 11.400.000 lekë në vitin 2025, ndërsa numri i aktiviteteve kulturore u rrit çdo vit, nga asnjë në vitin 2020 në nëntë në vitin 2025. Dy aktivitete, Festa e Aferditës dhe Maratona “Këngë Moj”, janë bërë pjesë e qëndrueshme e kalendarit të qytetit dhe zhvillohen çdo vit që nga viti 2021.
Kjo rritje, megjithatë, ka mbetur e përqendruar në qytet. Të gjitha aktivitetet e raportuara u zhvilluan në vetë Belshin, ndërsa katër njësitë e tjera administrative, Fierza, Grekani, Kajani dhe Rrasa, nuk pritën asnjë aktivitet. Ky hendek ka rëndësi në një bashki ku një në katër banorë është 65 vjeç e sipër: të moshuarit që jetojnë në fshatra janë ata që përfitojnë më pak nga një program që zhvillohet vetëm në qytet.
Belshi e menaxhon kulturën pa një institucion të dedikuar dhe pa strategji kulture. Programi drejtohet nga një ekip i vogël i bashkisë, i cili u rrit nga katër në tetë persona, ndërsa i vetmi dokument planifikimi që lidhet me kulturën është një strategji marketingu turistik. Gjatë periudhës nuk u shpenzuan fonde për restaurimin e trashëgimisë, megjithëse tani janë në përgatitje dy projekte, Termat Romake në Rrasë dhe një muze i ri. Nga ana pozitive, bashkia raporton me një nivel të rrallë detaji si shpenzohen fondet e kulturës.
1. Qeverisja dhe institucionet
Bashkia Belsh nuk ka institucione kulturore në varësi. Kultura realizohet drejtpërdrejt nga stafi i bashkisë, një model që i mban kostot të ulëta, por e lë kulturën pa një strukturë të qartë institucionale, pa mandat të përcaktuar dhe pa zë të veçantë buxhetor. Me rritjen e programit, ky model e vështirëson planifikimin përtej kalendarit vjetor të aktiviteteve.
2. Financimi
Buxheti i kulturës është rritur në çdo vit të periudhës. Shpenzimet ishin shumë të ulëta në vitin 2020, kur u përdorën vetëm 709.438 lekë nga 5.328.850 lekët e planifikuara (13,3%), sepse gjatë pandemisë nuk u zhvillua asnjë aktivitet kulturor. Që nga viti 2021, shpenzimet u rikuperuan shpejt me rifillimin e aktiviteteve: bashkia realizoi 93,2% të buxhetit të planifikuar në vitin 2022, 93,5% në vitin 2023 dhe 98,7% në vitin 2024. Në vitin 2025 ajo shpenzoi 9.437.791 lekë nga 11.400.000 lekët e planifikuara (82,8%).
Belshi nuk gjeneron të ardhura nga aktivitetet kulturore, prandaj programi varet tërësisht nga buxheti i bashkisë.
3. Programi kulturor
Programi është rritur hap pas hapi, nga tre aktivitete në vitin 2021 në nëntë në vitin 2025. Shtylla e tij janë dy aktivitete vjetore: Festa e Aferditës dhe Maratona “Këngë Moj”, e cila që nga viti 2022 merr 1.000.000 lekë në vit përmes organizatorit, Shoqata Promotore. Rreth tyre, bashkia ka shtuar aktivitete si Nimfa e Liqeneve, Dita e Verës dhe Festa e Balonave, ndërsa në vitin 2025 edhe Summer Day Fest, një aktivitet Miss Globe dhe Festivalin Ndërkombëtar të Akuarelit.
Edhe hapësirat e aktiviteteve janë shumëllojshmëruar. Aktivitetet u zhvilluan në Sheshin Sami Frashëri dhe në Amfiteatrin “Aferdita” që nga viti 2021, në Malin e Gradishtës që nga viti 2022 dhe në Dumrea Eco Park që nga viti 2024, duke shfrytëzuar mjedisin natyror dhe arkeologjik të zonës. Për çdo aktivitet dhe vit, bashkia listoi pagesat për artistët, shoqatat dhe furnitorët, një nivel transparence që rrallë gjendet në përgjigjet e bashkive të tjera.
4. Trashëgimia
Belshi ka një mjedis të pasur trashëgimie, përfshirë vendbanimin ilir në kodrën e Gradishtës dhe vendin e lidhur me Shenjtëroren e Aferditës pranë Liqenit të Seferanit. Megjithatë, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u shpenzuan fonde për restaurimin apo rehabilitimin e objekteve të trashëgimisë.
Kjo mund të ndryshojë tani. Bashkia ka përgatitur dy projekte: rehabilitimin e Termave Romake në Rrasë dhe ndërtimin e një muzeu të ri të bashkisë. Nëse zbatohet, projekti i Termave Romake do të rikthente në jetë një objekt trashëgimie në një nga fshatrat që nuk kanë pritur asnjë aktivitet kulturor në vitet e fundit.
5. Stafi
Numri i punonjësve në fushën e kulturës u dyfishua gjatë periudhës, nga 4 në vitet 2020 dhe 2021 në 5 në vitin 2022, 6 në vitin 2023, 7 në vitin 2024 dhe 8 në vitin 2025. Stafi është rritur në përputhje me numrin e aktiviteteve, gjë që tregon se ekipi po zgjerohet bashkë me programin.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
I vetmi dokument strategjik që përmendi bashkia është Strategjia për marketingun, promovimin dhe brandimin e paketës turistike të Bashkisë Belsh. Ajo u hartua në nëntor të vitit 2024 nga Shpëtim Çerri i Universitetit “Aleksandër Xhuvani” të Elbasanit, në kuadër të një partneriteti mes bashkisë dhe OJF-së italiane CIES, të financuar nga Marrëveshja Italo-Shqiptare për Konvertimin e Borxhit (IADSA). Strategjia është një mjet i dobishëm për promovimin e Belshit te vizitorët, por nuk përcakton prioritete për jetën kulturore të banorëve, për trashëgiminë apo për fshatrat.
Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u zhvillua asnjë konsultim publik për trashëgiminë kulturore. Pa konsultime të tilla, banorët nuk kanë pasur një mundësi formale për të ndikuar në një program që po rritet.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Sipas bashkisë, të gjitha aktivitetet kulturore u zhvilluan në qytetin e Belshit dhe asnjë nuk u organizua në Fierzë, Grekan, Kajan apo Rrasë. Duke qenë se Belshi ka shumë banorë të moshuar dhe një territor të gjerë rural, sjellja e të paktën një pjese të programit në fshatra do ta zgjeronte ndjeshëm shtrirjen e tij.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Elbasanit, përfshirë Belshin, bën pjesë në klasterin turistik Qendror. Belshi ende nuk përmendet mes atraksioneve të këtij klasteri, megjithëse liqenet, festat dhe sitet e tij arkeologjike përputhen me orientimin e përgjithshëm të klasterit.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture, të dyja të përmendura në Busullën Kulturore për Evropën të Komisionit Evropian (2025). Nuk u gjet asnjë e dhënë që Belshi t'i ketë përdorur këto instrumente për kulturën.
9. Gjetjet kryesore
- Buxheti i planifikuar për kulturën u rrit nga 5,3 milionë lekë në vitin 2020 në 11,4 milionë lekë në vitin 2025, dhe pas vitit shumë të ulët 2020, bashkia realizoi pjesën më të madhe të buxhetit çdo vit.
- Aktivitetet kulturore u rritën nga asnjë në vitin 2020 në nëntë në vitin 2025, por të gjitha u zhvilluan në qytetin e Belshit.
- Kultura drejtohet nga një ekip i bashkisë që u dyfishua, pa një institucion të dedikuar dhe pa strategji kulture.
- Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u financua restaurim trashëgimie; Termat Romake në Rrasë dhe një muze i ri janë në përgatitje.
- Nuk u zhvillua asnjë konsultim publik për trashëgiminë kulturore, ndërkohë që një në katër banorë është 65 vjeç e sipër.
- Bashkia raporton në detaje si shpenzohen fondet e kulturës, aktivitet pas aktiviteti.
10. Rekomandimet
Një strukturë e qartë institucionale për kulturën
Programi e ka tejkaluar një organizim jozyrtar. Këshilli Bashkiak mund ta formalizojë ekipin e kulturës si njësi me mandat të shkruar dhe zë të veçantë buxhetor, ose të krijojë një institucion të vogël kulturor. Kjo do ta bënte të dukshme përgjegjësinë për kulturën, do ta ndihmonte ekipin të planifikojë përtej një viti dhe do ta lehtësonte aplikimin për financime nga jashtë.
Një strategji kulture e hartuar me banorët
Strategjia e turizmit e nëntorit 2024 e promovon Belshin te vizitorët, por nuk trajton nevojat kulturore të banorëve apo trashëgiminë. Kryetari dhe ekipi i kulturës mund të hartojnë një strategji të shkurtër kulture për tre vitet e ardhshme, që mbulon aktivitetet, trashëgiminë dhe fshatrat, dhe t'ia paraqesin Këshillit Bashkiak. Zhvillimi i të paktën një konsultimi publik për draftin, i pari për trashëgiminë kulturore në këtë periudhë, do t'u jepte zë banorëve në një program që është rritur shpejt.
Një pjesë e programit në fshatra
Asnjë nga katër njësitë administrative jashtë qytetit nuk priti aktivitet përgjatë periudhës 2020 - 2025. Ekipi i kulturës mund të planifikojë të paktën një aktivitet në vit në secilën nga Fierza, Grekani, Kajani dhe Rrasa, për shembull duke zhvilluar Ditën e Verës ose një festë më të vogël çdo vit në një fshat tjetër. Raportimi i numrit të aktiviteteve për çdo njësi do të tregonte nëse programi po arrin në të gjithë bashkinë.
Projektet e trashëgimisë nga përgatitja në zbatim
Termat Romake në Rrasë dhe muzeu i ri janë planet më të rëndësishme të bashkisë për trashëgiminë. Bashkia mund të publikojë një kalendar dhe një vlerësim kostoje për të dy projektet dhe të raportojë çdo vit për ecurinë e tyre. Duke qenë se restaurimet e kësaj shkalle zakonisht e tejkalojnë buxhetin e një bashkie, ajo mund të kërkojë mbështetje edhe nga qeveria qendrore dhe nga programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture, për të cilat një plan i qartë projekti është kërkesa e parë.
Ruajtja dhe zgjerimi i raportimit transparent
Raportimi i shpenzimeve për kulturën aktivitet pas aktiviteti është praktikë e mirë. Bashkia mund ta publikojë atë çdo vit në faqen e saj, bashkë me numrin e aktiviteteve në secilën njësi administrative dhe ecurinë e projekteve të trashëgimisë, që banorët të ndjekin si zhvillohet programi.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë; realizimi është shuma e shpenzuar si përqindje e shumës së planifikuar.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
