Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Berat në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Berat |
| Njësitë administrative | 5: Berat (qendra), Otllak, Velabisht, Sinjë, Roshnik |
| Sipërfaqja | 379,98 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 62.232 (rreth 163,8 banorë për km²); 3,7% më shumë se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 23,2% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Institucione kulturore | Qendra Kulturore “Margarita Tutulani” (29 punonjës); Drejtoria e Turizmit dhe Aktiviteteve (12 punonjës) |
| Aktivitete kulturore | 13 në vitin 2020; 40 në vitin 2024; 37 në vitin 2025 |
| Buxheti për trashëgiminë dhe artet, i planifikuar | 77,5 milionë lekë në vitin 2024; 80,8 milionë lekë në vitin 2026 |
| Të ardhura nga kultura | 5.775.000 lekë në vitin 2025 |
Përmbledhje
Berati, qytet i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, ka një nga sektorët kulturorë më të pajisur me staf mes bashkive të kësaj serie. Kultura menaxhohet nga dy struktura me gjithsej 41 punonjës: Qendra Kulturore “Margarita Tutulani”, e cila drejton edhe Galerinë “Eduard Lear” dhe Bibliotekën “Vexhi Buharaja”, dhe Drejtoria e Turizmit dhe Aktiviteteve. Përgjatë periudhës 2020 - 2025, numri i aktiviteteve kulturore u më shumë se trefishua, nga 13 në vitin 2020 në 40 në vitin 2024, ndërsa fondet për to arritën 36,8 milionë lekë në vitin 2025.
Me rritjen e sektorit, është bërë më e vështirë të ndiqet sa shpenzon qyteti për kulturën. Që nga viti 2024, kultura, trashëgimia dhe sporti janë grupuar në një program të vetëm buxhetor, me vlerë 137.921.781 lekë në vitin 2026, i cili përfshin edhe një subvencion prej 29.000.000 lekësh për klubin e futbollit FK Tomori 1923, në pronësi të bashkisë. Vetëm duke parë kodet e detajuara të buxhetit del qartë se trashëgimia dhe artet kanë një buxhet të planifikuar prej 80,8 milionë lekësh në vitin 2026.
Edhe informacioni për trashëgiminë është i paplotë. Bashkia e cilësoi përgjigjen e saj si të pjesshme dhe njoftoi se informacioni shtesë do të dërgohej më vonë; për momentin nuk ka shifra për restaurimin e monumenteve, për strategjinë kulturore apo për konsultimet publike. Shumica e aktiviteteve zhvillohen në qytet, ndërsa disa fshatra, si Otllaku, nuk kanë asnjë aktivitet kulturor të regjistruar.
1. Qeverisja dhe institucionet
Qendra Kulturore “Margarita Tutulani”, në fillim të Bulevardit Republika në qendër të qytetit, është institucioni kryesor kulturor dhe ka pasur 29 punonjës në çdo vit të periudhës. Roli i saj është i gjerë: organizon dhe promovon jetën kulturore të qytetit, mbështet talentet e reja artistike dhe drejton formacione për këngë, aktrim, balet, vallëzim dhe muzikë instrumentale, si dhe një trupë teatri amator, teatrin e kukullave, bandën frymore, orkestrën simfonike, orkestrinën popullore dhe grupin koreografik. Ajo bashkëpunon ngushtë me shkollat, shkollat e muzikës dhe televizionet kombëtare, dhe sipas dokumenteve buxhetore të qytetit drejton edhe Galerinë “Eduard Lear” dhe Bibliotekën “Vexhi Buharaja”.
Krahas Qendrës, Drejtoria e Turizmit dhe Aktiviteteve, me 12 punonjës, harton politikat vendore të turizmit, promovon vlerat historike dhe kulturore të qytetit dhe organizon aktivitete kulturore, artistike dhe festive. Së bashku, të dyja strukturat i japin Beratit një bazë institucionale më të fortë se shumica e bashkive.
2. Financimi
Përgjatë periudhës 2020 - 2023, buxheti për trashëgiminë dhe eventet kulturore u realizua vazhdimisht nën plan. Në vitin 2020 u përdor vetëm 61,2% e shumës së planifikuar, në vitin 2021 51,9% dhe në vitin 2022 62,8%. Situata u përmirësua në vitin 2023, kur bashkia shpenzoi 46.905.422 lekë nga 57.036.332 lekë të planifikuara, ose 82,2%. Këto shifra përputhen ngushtë me programin buxhetor afatmesëm (PBA) të bashkisë.
Që nga viti 2024, qyteti ndryshoi mënyrën e paraqitjes së buxhetit, duke bashkuar trashëgiminë, artet dhe sportin në një program të vetëm, “Turizmi, Kultura dhe Sportet”. Në buxhetin e miratuar të vitit 2026, ky program arrin 137.921.781 lekë, ose 8,29% të buxhetit të bashkisë, dhe mbulon 51 punonjës. Ai përfshin një subvencion prej 29.000.000 lekësh për FK Tomori 1923, ku bashkia zotëron 100% të aksioneve, dhe që përbën 21% të programit. Brenda këtij totali, trashëgimia dhe artet kanë një buxhet të planifikuar prej 77,5 milionë lekësh në vitin 2024, 78,4 milionë lekësh në vitin 2025 dhe 80,8 milionë lekësh në vitin 2026.
Berati ka filluar të gjenerojë edhe të ardhura nga kultura. Pas viteve 2020 - 2022 pa të ardhura, qiraja e sallës së bibliotekës solli 12.000 lekë në vitin 2023, ndërsa qiraja e shtëpizave prej druri në Panairin e Krishtlindjeve solli 3.200.000 lekë në vitin 2024 dhe 5.775.000 lekë në vitin 2025.
3. Programi kulturor
Kalendari kulturor është zgjeruar ndjeshëm. Aktivitetet u rritën çdo vit, nga 13 në vitin 2020 në 40 në vitin 2024, përpara se të ulen lehtë në 37 në vitin 2025. Financimi u rrit edhe më shpejt: fondet e shpërndara për aktivitetet varionin nga 4,6 deri 16,3 milionë lekë në vit gjatë viteve 2020 - 2023, më pas u rritën në 32,6 milionë lekë në vitin 2024 dhe 36,8 milionë lekë në vitin 2025. Duke qenë se në të njëjtën kohë numri i përfituesve u ul, në 30 në vitin 2024 dhe 28 në vitin 2025, çdo aktivitet tani merr më shumë mbështetje se më parë. Edhe formacionet artistike me kontratë të Qendrës Kulturore u shtuan, nga 84 në vitin 2021 në 95 në vitin 2025.
Përgjigja përmban një tabelë të dytë, me aktivitetet sipas njësive administrative, e cila jep totale paksa të ndryshme për vitet 2022 (40), 2024 (41) dhe 2025 (38). Shifrat e përdorura këtu janë nga tabela që i përgjigjet drejtpërdrejt pyetjes për numrin e aktiviteteve.
4. Trashëgimia
Për një qytet, qendra historike e të cilit është në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, trashëgimia është thelbësore për identitetin dhe turizmin e tij. Megjithatë, përgjigja ende nuk përfshin shifra për restaurimin e monumenteve, muzeve apo kishave, prandaj nuk është e mundur të vlerësohet sa investon bashkia në qendrën e saj historike.
Të dhënat në dispozicion tregojnë një rritje të qëndrueshme të koleksioneve kulturore të Beratit. Galeria “Eduard Lear” u rrit nga 205 vepra në vitin 2021 në 250 në vitin 2025, ndërsa Biblioteka “Vexhi Buharaja” nga 61.915 tituj në 70.420. Programi buxhetor 2026 - 2028 parashikon gjithashtu 1,0 deri 1,5 milionë lekë në vit për bibliotekën.
I njëjti program rendit dy projekte për një qendër rinore në Lapardha. Rikonstruksioni i Qendrës Rinore Lapardha, me vlerë të kontraktuar 18.551.646 lekë për vitet 2025 - 2026, përfshihet mes projekteve të financuara nga buxheti i shtetit, me bashkëfinancim të bashkisë për listën në tërësi. Ndërtimi i Qendrës Rinore Lapardha është buxhetuar me 9.568.000 lekë në vitin 2025 nga fondet e vetë bashkisë.
5. Stafi
Stafi ka qenë i qëndrueshëm gjatë gjithë periudhës: 29 persona në Qendrën Kulturore dhe 12 në Drejtorinë e Turizmit dhe Aktiviteteve, gjithsej 41. Programi i përbashkët Turizmi, Kultura dhe Sportet mbulon 51 punonjës në vitin 2026, shifër që përfshin edhe stafin e sportit.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Bashkia ende nuk ka dhënë informacion për strategjitë kulturore, planet vendore, konsultimet publike apo projektet në proces për kulturën, industritë kreative ose trashëgiminë, dhe njoftoi se ky informacion do të dërgohej më vonë. Derisa ky informacion të jetë i disponueshëm, nuk mund të thuhet nëse programi në rritje i qytetit udhëhiqet nga një plan afatgjatë.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Shumica e aktiviteteve dhe investimeve zhvillohen në qytetin e Beratit. Jashtë qytetit, pamja ndryshon: Velabishti ka pritur aktivitete çdo vit që nga viti 2021, Roshniku në vitet 2021, 2023, 2024 dhe 2025, ndërsa Sinja në vitet 2024 dhe 2025. Investime jashtë qytetit u regjistruan në Sinjë (2021), Velabisht dhe Roshnik (2022 dhe 2023) dhe Otllak (2025). Megjithatë, Otllaku nuk ka asnjë aktivitet kulturor të regjistruar përgjatë periudhës 2020 - 2025.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, Berati bën pjesë në klasterin e Brendshëm Jugor, bashkë me Gjirokastrën dhe Korçën, ku kultura është produkt kryesor turistik. Berati përmendet si një nga pikat kryesore të klasterit, si “Qytet i Gurit” i UNESCO-s, dhe strategjia përmend disa nga festivalet e tij: Festivalin e Ullirit, Xixëllonja Fest, Festivalin e Qershisë dhe një festival të verës dhe historisë.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes IPA dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Berati t'i ketë përdorur këto instrumente për institucionet e tij kulturore; projektet kapitale të identifikuara financohen nga buxheti i bashkisë dhe ai i shtetit.
9. Gjetjet kryesore
- Berati ka 41 punonjës në dy struktura kulturore, një galeri dhe një bibliotekë, si dhe një program aktivitetesh që u më shumë se trefishua mes viteve 2020 dhe 2024.
- Që nga viti 2024, kultura, trashëgimia dhe sporti ndajnë një program buxhetor që përfshin edhe subvencionin për klubin e futbollit të qytetit, gjë që e bën të vështirë identifikimin e shpenzimeve për kulturën.
- Buxheti për trashëgiminë dhe eventet kulturore u realizua nën plan gjatë viteve 2020 - 2022, ndërsa në vitin 2023 realizimi u përmirësua në 82,2%.
- Informacioni për restaurimin e trashëgimisë, strategjinë, konsultimet publike dhe hapësirat kulturore pritet të dërgohet.
- Të ardhurat nga kultura filluan në vitin 2023 dhe arritën 5.775.000 lekë në vitin 2025.
- Aktivitetet përqendrohen në qytet, ndërsa Otllaku nuk ka asnjë aktivitet kulturor të regjistruar.
10. Rekomandimet
Paraqitja e kulturës veçmas në buxhetin e qytetit
Që nga viti 2024, kultura, trashëgimia dhe sporti raportohen së bashku, krahas një subvencioni prej 29.000.000 lekësh për FK Tomori 1923. Kryetari dhe drejtoria e financës mund ta paraqesin pjesën e kulturës dhe trashëgimisë si zë më vete në buxhetin e ardhshëm dhe në raportet vjetore, duke përdorur kodet që ekzistojnë tashmë në buxhetin e detajuar. Kjo do t'u mundësonte banorëve dhe këshilltarëve të shohin menjëherë sa shpenzon Berati për kulturën.
Raportimi vjetor i shpenzimeve për trashëgiminë
Si qytet i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, Berati do të përfitonte nga një regjistër i qartë vjetor i shpenzimeve për monumentet, muzetë dhe kishat e tij. Bashkia mund të plotësojë informacionin e premtuar për restaurimin, strategjinë, konsultimet publike dhe hapësirat kulturore, dhe më pas të publikojë çdo vit një përmbledhje të shkurtër të shpenzimeve për trashëgiminë, me listën e objekteve dhe llojin e punimeve të kryera.
Një strategji kulturore për qytetin historik
Berati ka njerëzit dhe programin, por jo një plan të publikuar për zhvillimin e tij kulturor. Qendra Kulturore dhe Drejtoria e Turizmit dhe Aktiviteteve mund të hartojnë një strategji kulturore, të veçantë nga politika e turizmit, që përcakton prioritetet për trashëgiminë, artet dhe aksesin në të gjithë bashkinë. Diskutimi i draftit në takime publike, përpara se t'i paraqitet Këshillit Bashkiak, do të ndihmonte që ajo të pasqyrojë prioritetet e banorëve.
Një regjistër i vetëm aktivitetesh dhe kultura në çdo fshat
Dy tabelat në përgjigje japin totale të ndryshme aktivitetesh për vitet 2022, 2024 dhe 2025. Një regjistër i vetëm, i mbajtur nga Drejtoria dhe që regjistron vendin ku zhvillohet çdo aktivitet, do ta shmangte këtë ndryshim dhe do të bënte të mundur planifikimin për të gjithë bashkinë. Mbi këtë bazë, Qendra Kulturore dhe Drejtoria mund të angazhohen për të paktën një aktivitet në vit në secilën njësi administrative, duke filluar nga Otllaku.
Zgjerimi i të ardhurave dhe i mbështetjes nga jashtë
Panairi i Krishtlindjeve ka treguar se kultura mund të sjellë të ardhura. Qendra Kulturore mund të provojë të ardhura modeste nga galeria dhe biblioteka, për shembull përmes ekspozitave, qirasë së sallave apo vizitave të udhëhequra. Për punimet më të mëdha në trashëgimi, bashkia mund të bashkëpunojë me qeverinë qendrore dhe të përgatisë aplikime për programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture, duke u mbështetur te raportimi i përmirësuar më sipër.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë dhe programeve buxhetore afatmesme (PBA) 2024 - 2026 dhe 2026 - 2028.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
