Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Delvinë në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Vlorë |
| Njësitë administrative | 2: Delvinë (qyteti dhe 10 fshatra) dhe Vergo (8 fshatra) |
| Sipërfaqja | 182,9 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 6.166 (rreth 33,7 banorë për km²); 18,8% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 26,7% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës, i planifikuar | 3.602.000 lekë në vitin 2020; 10.525.000 lekë në vitin 2025 |
| Buxheti i kulturës, fondet | 3.400.000 lekë në vitin 2020; 6.496.000 lekë në vitin 2025 |
| Institucione kulturore | 1: Qendra Kulturore “Myrteza Leka” (5 punonjës) |
| Konsultime publike për kulturën | 3 deri 4 në vit |
Përmbledhje
Delvina, në qarkun e Vlorës, e realizon jetën kulturore përmes një institucioni të vetëm, Qendrës Kulturore “Myrteza Leka”, me pesë punonjës. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 buxheti i kulturës u rrit vazhdimisht, dhe sipas programit buxhetor të bashkisë kultura zë rreth 2,0% deri 2,3% të buxhetit të bashkisë, mbi mesataren kombëtare prej 1,56%. Delvina i jep pra kulturës një përparësi relativisht të lartë në shpenzimet e saj.
Megjithatë, numri i aktiviteteve nuk e ka ndjekur rritjen e buxhetit. Në vitin 2022, Qendra Kulturore mbështeti 12 aktivitete kulturore dhe 17 aktivitete për të rinjtë; që nga viti 2023, këto numra ranë në pesë deri shtatë në vit. Një pjesë e fondeve shtesë shkoi për ndërtesat, si rikonstruksioni i katit të dytë të Pallatit të Kulturës në vitin 2023, ndërsa bashkia nuk raportoi shpenzime për restaurimin e trashëgimisë. Edhe mënyra si numërohen objektet e trashëgimisë ndryshon nga një dokument në tjetrin.
Delvina ka një praktikë të mirë që mungon në shumë bashki: ajo zhvillon tre deri katër konsultime publike për kulturën çdo vit. Këto konsultime, megjithatë, ende nuk janë kthyer në një strategji të shkruar kulture. Me një popullsi më të moshuar se mesatarja kombëtare, e cila u ul me 18,8% mes viteve 2011 dhe 2023, një plan i qartë do ta ndihmonte bashkinë të vendosë si ta përdorë më mirë buxhetin e kulturës për banorët e të gjitha moshave.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura realizohet përmes një institucioni të vetëm, Qendrës Kulturore “Myrteza Leka” në qendër të qytetit, e cila kishte pesë punonjës gjatë gjithë periudhës 2020 - 2025. Përgjigja e bashkisë nuk emërton një drejtori përgjegjëse për të.
Në nivel të bashkisë në tërësi, strategjia afatgjatë e zhvillimit e emërton turizmin kulturor si një nga dy sektorët prioritarë deri në vitin 2030, krahas bujqësisë dhe blegtorisë, me synimin e promovimit të objekteve të trashëgimisë kulturore për të tërhequr më shumë vizitorë. Kjo i jep kulturës një vend të qartë në vizionin e zhvillimit të bashkisë, edhe pse nuk ka një strategji të dedikuar për kulturën.
2. Financimi
Buxheti i kulturës u rrit ndjeshëm gjatë periudhës. Shuma e planifikuar u rrit nga 3.602.000 lekë në vitin 2020 në 10.525.000 lekë në vitin 2025, ndërsa fondet e raportuara nga bashkia nga 3.400.000 lekë në 6.496.000 lekë. Dy investime regjistrohen veçmas: 1.212.000 lekë në vitin 2023 për rikonstruksionin e katit të dytë të Pallatit të Kulturës dhe 3.956.000 lekë në vitin 2025 për një projekt që nuk emërtohet.
Bashkia i jep këto shifra pa njësi matëse (për shembull 3.602 dhe 3.400 për vitin 2020). Këtu ato paraqiten në lekë, të lexuara si mijë lekë, në përputhje me programin buxhetor. Kolona e dytë titullohet “Fondet” dhe këtu lexohet si shpenzim faktik; bashkia nuk e specifikon këtë, as nëse investimet përfshihen në totale.
Programi buxhetor afatmesëm (PBA) i bashkisë për vitet 2023 - 2025 e paraqet programin e kulturës me 3.400.000 lekë në vitin 2020 dhe 3.199.000 lekë në vitin 2021, në përputhje të plotë me shifrat e bashkisë, dhe me 4.080.000 lekë në vitin 2022. Për vitet 2023 - 2025 ai parashikonte 4.000.000 lekë në vit. Fondet e raportuara për këto vite ishin më të larta, gjë që tregon se buxheti u rrit pasi u hartua programi.
Sipas programit buxhetor, shpenzimet për kulturën përbëjnë rreth 551 deri 662 lekë për banor në vit. Në vitin 2025, sipas shifrës së vetë bashkisë, ato arritën rreth 1.054 lekë për banor, përfshirë investimin e atij viti. Qendra Kulturore nuk gjeneron të ardhura të veta.
3. Programi kulturor
Sipas programit buxhetor, Qendra Kulturore mbështeti 8 aktivitete kulturore dhe 10 aktivitete për të rinjtë në vitin 2020, 7 dhe 12 në vitin 2021, si dhe 12 dhe 17 në vitin 2022. Në vitin 2023 të dy numrat ranë në 5, mbetën 5 në vitin 2024 dhe u rritën në 7 në vitin 2025. Rënia bie më shumë në sy për të rinjtë, të cilët janë tashmë një grup i vogël në qytet: vetëm 11,4% e banorëve janë nën 15 vjeç. Bashkia organizon gjithashtu një ose dy panaire në shumicën e viteve, ndërsa aktiviteti më i njohur, i përmendur në përgjigje, është panairi “Traditë Shije Delvinjote” që zhvillohet çdo gusht.
Aktivitetet zhvillohen në sheshin qendror të qytetit dhe në Qendrën Kulturore. E pyetur për përfituesit dhe shpërndarjen e fondeve, përgjigja jep vetëm shumat e investimeve për vitet 2023 dhe 2025, pa numër përfituesish dhe pa ndarje sipas kategorive.
4. Trashëgimia
Programi buxhetor përdor tre tregues të ndryshëm për trashëgiminë: 10 asete të trashëgimisë kulturore (2020 - 2025), 15 asete të trashëgimisë kulturore nën administrimin e bashkisë (2021 - 2025) dhe 15 institucione të trashëgimisë kulturore (2020 - 2025). Ai regjistron gjithashtu një ndërtesë funksionale për çështjet e kulturës. Programi nuk shpjegon si lidhen këta tregues me njëri-tjetrin, prandaj nuk është e qartë për sa objekte trashëgimie është përgjegjëse bashkia.
Në përgjigjen e saj, bashkia deklaroi se përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u përdorën fonde për restaurim apo ndërhyrje në objekte të trashëgimisë kulturore. Megjithatë, e njëjta përgjigje regjistron rikonstruksionin e katit të dytë të Pallatit të Kulturës në vitin 2023 dhe një investim pa emër në vitin 2025. Shpjegimi më i mundshëm është se Pallati i Kulturës nuk llogaritet mes aseteve të trashëgimisë së bashkisë, por përgjigja nuk e thotë këtë. Sqarimi i kësaj çështjeje do t'i ndihmonte banorët të kuptojnë si financohet trashëgimia.
5. Stafi
Qendra Kulturore kishte pesë punonjës në çdo vit të periudhës, sipas përgjigjes së bashkisë dhe programit buxhetor. Stafi është pra i qëndrueshëm, dhe rënia e aktiviteteve pas vitit 2022 nuk mund të shpjegohet me pakësim të stafit.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Delvina zhvillon tre deri katër konsultime publike për kulturën çdo vit, gjë që tregon një dialog të rregullt me banorët. Megjithatë, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u miratua asnjë strategji, plan vendor apo dokument politikash për kulturën, dhe përgjigja nuk tregoi nëse po përgatitet ndonjë. Pa një plan të shkruar, është e vështirë të shihet si pasqyrohen në program dhe në buxhet mendimet e mbledhura në këto konsultime.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Përgjigja rendit dy njësitë administrative, Delvinën dhe Vergon, por nuk përshkruan si shpërndahen mes tyre aktivitetet, investimet apo infrastruktura. Duke qenë se Vergoja përfshin tetë fshatra, informacioni për vendin ku zhvillohen aktivitetet do të tregonte nëse edhe banorët e saj përfitojnë nga programi kulturor.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Vlorës, përfshirë Delvinën, bën pjesë në klasterin e Bregdetit Jon, ku kultura është një nga tre produktet kryesore turistike. Sitet kulturore të përmendura për klasterin, si Butrinti, Kalaja e Kaninës dhe parqet arkeologjike të Orikumit dhe Amantias, ndodhen në Sarandë, Vlorë dhe Himarë; asnjë prej tyre nuk ndodhet në Delvinë. Prioriteti i vetë Delvinës për turizmin kulturor mund ta ndihmojë atë të gjejë një vend brenda kësaj oferte rajonale.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes IPA dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Delvina t'i ketë përdorur këto instrumente.
9. Gjetjet kryesore
- Pesha e kulturës në buxhetin e bashkisë është mbi mesataren kombëtare, dhe buxheti i kulturës u rrit ndjeshëm përgjatë periudhës 2020 - 2025.
- Numri i aktiviteteve kulturore dhe i aktiviteteve për të rinjtë u ul pas vitit 2022, nga 12 dhe 17 në pesë deri shtatë në vit, megjithëse numri i punonjësve mbeti i njëjtë.
- Përgjigja nuk raporton shpenzime për restaurimin e trashëgimisë, ndërsa regjistron investime në Pallatin e Kulturës në vitin 2023 dhe në një projekt pa emër në vitin 2025; objektet e trashëgimisë numërohen në tri mënyra të ndryshme.
- Çdo vit zhvillohen tre deri katër konsultime publike për kulturën, por nuk ka strategji të shkruar kulture.
- Nuk jepet informacion se si shpërndahen aktivitetet mes Delvinës dhe Vergos.
- 26,7% e banorëve janë 65 vjeç e sipër, ndërsa popullsia u ul me 18,8% mes viteve 2011 dhe 2023.
10. Rekomandimet
Nga konsultimet vjetore në një strategji kulture
Delvina i konsulton tashmë banorët për kulturën çdo vit, gjë që është një pikënisje e fortë. Këshilli Bashkiak mund t'i kërkojë Qendrës Kulturore t'i përmbledhë mendimet e mbledhura në këto konsultime në një strategji të shkurtër kulture, të lidhur me prioritetin e bashkisë për turizmin kulturor. Strategjia duhet të përcaktojë çfarë synon të arrijë programi çdo vit, përfshirë për të rinjtë dhe të moshuarit, si dhe rolin e aktiviteteve si panairi “Traditë Shije Delvinjote”. Publikimi i saj do t'u tregonte banorëve si përdoren mendimet e tyre.
Rikthimi i programit për të rinjtë
Aktivitetet për të rinjtë ranë nga 17 në vitin 2022 në pesë deri shtatë në vit që nga viti 2023. Kryetari dhe Qendra Kulturore mund të shqyrtojnë arsyet e kësaj rënieje dhe të përdorin programin e ardhshëm buxhetor për të vendosur objektiva vjetore për aktivitetet kulturore dhe ato për të rinjtë, duke raportuar çdo vit për realizimin e tyre. Duke qenë se buxheti është rritur dhe stafi është i qëndrueshëm, rikthimi në nivelet e mëparshme duket i arritshëm.
Raportim i qartë i investimeve dhe i trashëgimisë
Përgjigja regjistron investime në vitet 2023 dhe 2025, por asnjë shpenzim për trashëgiminë, ndërsa programi buxhetor i numëron objektet e trashëgimisë në tri mënyra të ndryshme. Bashkia mund të emërtojë projektin e financuar në vitin 2025, të tregojë njësinë matëse në tabelat e buxhetit, të konfirmojë nëse Pallati i Kulturës llogaritet si aset trashëgimie dhe të mbajë një listë të vetme të objekteve të trashëgimisë në programet e ardhshme buxhetore. Këta hapa do ta bënin më të lehtë ndjekjen e shpenzimeve për trashëgiminë.
Përfshirja e Vergos dhe përditësimi i popullsisë
Qendra Kulturore mund të regjistrojë vendin ku zhvillohet çdo aktivitet dhe të planifikojë aktivitete edhe në fshatrat e Vergos, jo vetëm në qytet. Njëkohësisht, programi buxhetor duhet të përdorë popullsinë e Censusit 2023 (6.166 banorë) në vend të Censusit 2011 (7.598), që planifikimi për banor të pasqyrojë popullsinë aktuale.
Mbështetje rajonale dhe nga jashtë
Punimet më të mëdha në trashëgimi dhe promovimi ka gjasa të kërkojnë partnerë. Bashkia mund të synojë përfshirjen e objekteve të saj kulturore dhe të panairit të gushtit në promovimin kulturor të klasterit të Bregdetit Jon, si dhe të shqyrtojë programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture. Një strategji e shkruar kulture do të ishte dokumenti i parë që kërkojnë partnerë të tillë.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë dhe programit buxhetor afatmesëm (PBA) 2023 - 2025.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
