1. Raporti i UNESCO-s: lajmi
Raporti më i fundit i UNESCO-s dhe ICOMOS mbi gjendjen e ruajtjes së Butrintit (State of Conservation Report 2024) ka sjellë në vëmendje disa shqetësime të thella që lidhen me menaxhimin dhe të ardhmen e këtij siti të Trashëgimisë Botërore. Pavarësisht se Butrinti ka një plan menaxhimi të integruar deri në vitin 2030 dhe gëzon statusin e Parkut Kombëtar që nga 2005, UNESCO paralajmëron se ndryshime në kufij, zhvillime të reja turistike dhe mungesë transparence mund të cënojnë integritetin dhe autenticitetin e pronës.
2. Reduktimi i buffer zone: një precedent i rrezikshëm
Çështja më e ndjeshme e evidentuar në raport është heqja në vitin 2022 e rreth 600 hektarëve tokë pranë Ksamilit nga zona e Parkut Kombëtar. Kjo tokë përkonte me buffer zone të miratuar nga UNESCO në vitin 2007 dhe shërbente si mburojë e jashtme për peizazhin e Butrintit. Heqja e saj, pa njoftim paraprak për UNESCO-n, krijon precedent të rrezikshëm: dobëson mbrojtjen ligjore, e bën zonën të ekspozuar ndaj urbanizimit dhe zhvillimeve të pakontrolluara turistike, dhe ngre dyshime mbi koherencën e planeve të menaxhimit.
UNESCO ka kërkuar qartësim të menjëhershëm mbi këtë ndryshim, dorëzimin e hartave të sakta dhe të përditësuara të kufijve të sitit dhe buffer zone, dhe një rishikim të rregulloreve të mbrojtjes për të shmangur çdo paqartësi administrative.
3. Presioni i zhvillimeve turistike dhe infrastrukturës
Raporti thekson gjithashtu presionin e lartë që sjellin projektet e reja turistike dhe infrastrukturore në dhe përreth Butrintit. Në listë përfshihen plane për qendra vizitorësh dhe ndërhyrje në fortifikime si Kalaja Veneciane dhe Kalaja Trekëndore. Problemi nuk është vetëm ekzistenca e projekteve, por fakti që ato shpesh nuk janë shoqëruar me konsultim paraprakme UNESCO-n dhe nuk janë kryer vlerësime të ndikimit mbi trashëgiminë (HIA). Këto ndërhyrje, nëse kryhen pa vlerësime të pavarura, mund të kenë pasoja të pakthyeshme mbi autenticitetin e monumenteve.
4. Qartësia e kufijve dhe menaxhimi i integruar
Një tjetër çështje e ngritur është mungesa e qartësisë në kufijtë administrativë midis sitit, buffer zone dhe Parkut Kombëtar. Kjo krijon mbivendosje kompetencash dhe fragmentim në menaxhim. UNESCO rekomandon harmonizim të plotë mes planeve të menaxhimit të Trashëgimisë dhe atyre të zhvillimit lokal, në mënyrë që vendimmarrja të jetë koherente dhe e koordinuar.
5. Presioni i turizmit masiv
Me rritjen e numrit të vizitorëve në Sarandë dhe Ksamil, Butrinti përballet me presion të shtuar. Turizmi sjell të ardhura dhe vëmendje, por gjithashtu rrit konsumimin e infrastrukturës, rrezikon mozaikët dhe monumentet për shkak të fluksit të lartë, dhe kërkon investime në menaxhim që shpesh mungojnë. Pa një strategji të qartë për turizëm të qëndrueshëm, përfitimet afatshkurtra mund të kthehen në dëm afatgjatë.
6. Faktorët e listuar nga UNESCO
Raporti përmbledh katër kategori kryesore rreziku:
- zhvillime dhe ndërtime të reja,
- aktivitete të paligjshme në zonë,
- presion turistik dhe ndikime të vizitorëve,
- boshllëqe në plane dhe sisteme menaxhimi.
7. Pasoja dhe implikime
Këto sfida, të kombinuara, vendosin në pikëpyetje aftësinë e Shqipërisë për të garantuar standardet që kërkon UNESCO për një sit të Listës së Trashëgimisë Botërore. Nëse nuk merren masa, rrezikohet jo vetëm Butrinti, por edhe reputacioni i vendit në ruajtjen e trashëgimisë. UNESCO ka kërkuar raport të detajuar deri më 1 shkurt 2025, si dhe mundësinë e një misioni monitorimi në terren.
8. Roli i shoqërisë civile dhe rrjeteve si CULTUR-AL
Këto gjetje nuk janë thjesht çështje institucionale. Ato tregojnë se ruajtja e trashëgimisë është një proces që kërkon vëzhgim dhe ndërgjegjësim publik. Këtu, shoqëria civile dhe rrjete si CULTUR-AL kanë rol të qartë:
- të monitorojnë zhvillimet në terren dhe të dokumentojnë ndërtime apo ndërhyrje të dyshimta;
- të kërkojnë transparencë mbi kufijtë, planet e zhvillimit dhe projektet e reja;
- të marrin pjesë në konsultimet publike dhe të nxisin përdorimin e HIA dhe EIA;
- të krijojnë partneritete me universitete dhe institucione kërkimore për studime mbi ndikimet;
- të përfshijnë komunitetet lokale, duke i bërë ata pjesë të mbrojtjes dhe interpretimit të sitit.
Raporti i UNESCO-s 2024 nuk është thjesht një paralajmërim: është një test i madh për mënyrën si Shqipëria e menaxhon trashëgiminë e saj kulturore. Për Butrintin, rreziqet janë të identifikuara qartë: ndryshimet në buffer zone, zhvillimet e reja pa vlerësim, paqartësitë menaxheriale dhe presioni turistik. Zgjidhjet nuk mund të jenë vetëm teknike apo administrative – ato kërkojnë transparencë, përfshirje të komunitetit dhe një rol aktiv të rrjeteve të shoqërisë civile që mund të japin kontribut real.
