Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Durrës në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Durrës |
| Njësitë administrative | 6: Durrës, Sukth, Ishëm, Katund i Ri, Rrashbull, Manëz |
| Sipërfaqja | 338,30 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 153.614 (rreth 454 banorë për km²); 12,3% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e lart | 18,9% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës | I planifikuar 325.492.768 lekë dhe i shpenzuar 144.535.501 lekë në vitin 2025 |
| Institucionet kulturore | Qendra Kulturore “Aleksandër Moisiu”, Qendra Kulturore e Fëmijëve, Biblioteka, Galeria e Arteve Pamore “Nikolet Vasia” |
| Stafi | 117 në katër institucionet, si dhe 2 në strukturën koordinuese |
| Strategjia e kulturës | Strategjia për Kulturën 2020 - 2025; Kalendari Kulturor 2026 në përgatitje |
Përmbledhje
Durrësi, bashkia e dytë më e madhe e Shqipërisë, ka infrastrukturën kulturore më të zhvilluar mes bashkive të këtij grupi: një qendër të madhe kulturore me dy orkestra, një qendër kulturore për fëmijë, një bibliotekë dhe një galeri, me 117 punonjës gjithsej. Është gjithashtu një nga bashkitë e pakta në këtë seri me një strategji të miratuar për kulturën, për periudhën 2020 - 2025.
Përgjatë periudhës 2020 - 2025 buxheti i kulturës ndryshoi në përmasa. Deri në vitin 2023 bashkia planifikoi midis 74,8 dhe 87,8 milionë lekë në vit dhe shpenzoi mbi 90% të tyre. Nga viti 2024 buxheti u rrit me rindërtimin e Pallatit të Kulturës “Aleksandër Moisiu”, të bashkëfinancuar nga Ministria e Kulturës, dhe në vitin 2025 plani i rishikuar arriti 325,5 milionë lekë. Atë vit u shpenzua vetëm 44,4% e tij, pasi pjesa më e madhe e kostove të ndërtimit kaloi në vitin 2026.
Informacioni është më i mangët për mënyrën se si kultura u shkon banorëve. Përgjigja e bashkisë raporton midis 7 dhe 16 aktivitete në vit, nuk e trajton pyetjen për konsultimet publike mbi kulturën dhe i rendit të gjitha aktivitetet nën “Bashkia Durrës”, pa ndarje sipas njësive administrative. Disa shifra në përgjigje ndryshojnë gjithashtu nga ato të programeve buxhetore afatmesme, sidomos kostoja e rindërtimit të Pallatit të Kulturës dhe numri i punonjësve.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura koordinohet nga një strukturë me dy punonjës, një drejtor dhe një inspektor, e pandryshuar përgjatë periudhës 2020 - 2025. Programi zbatohet nga katër institucione. Qendra Kulturore “Aleksandër Moisiu” është më e madhja, me 88 punonjës në nëntë njësi, përfshirë një orkestër harqesh me 21 anëtarë, një orkestër frymore me 26 anëtarë, një trupë artistike dhe një sektor të rrjetit muzeor. Qendra Kulturore e Fëmijëve ka 11 punonjës dhe ofron kurse baleti, kitare dhe pikture, Biblioteka ka 17 punonjës dhe Galeria e Arteve Pamore “Nikolet Vasia” ka një kurator.
2. Financimi
Bashkia raportoi buxhetin e planifikuar dhe atë faktik për kulturën për çdo vit. Përgjatë periudhës 2020 - 2023 buxheti i planifikuar qëndroi midis 74,8 dhe 87,8 milionë lekë dhe shpenzimet faktike midis 68,8 dhe 80,3 milionë lekë, me realizim midis 90,7% dhe 95,1%. Në vitin 2024 plani u rrit në 134,3 milionë lekë dhe shpenzimet në 116,2 milionë lekë, nga të cilat 18,5 milionë lekë investime. Në vitin 2025 plani i rishikuar arriti 325,5 milionë lekë, ndërsa shpenzimet faktike ishin 144,5 milionë lekë, përfshirë 49,7 milionë lekë investime.
Rritja vjen nga punimet kapitale. Programi buxhetor afatmesëm 2027 - 2029 rendit rindërtimin e Pallatit të Kulturës me kosto totale 308,5 milionë lekë, nga të cilat Ministria e Kulturës financon 278 milionë lekë, me përfundim të planifikuar në fund të vitit 2026, dhe një rindërtim të ri të Mauzoleumit të Dëshmorëve me 57,6 milionë lekë. I njëjti program parashikon 363,1 milionë lekë për kulturën në vitin 2026 dhe rreth 125,6 milionë lekë në vit për periudhën 2027 - 2029, pasi të përfundojnë punimet. Institucionet kulturore kanë edhe të ardhura të veta, 1.750.000 lekë në vitin 2024 dhe 2.026.000 lekë në vitin 2025.
3. Programi kulturor
Përgjigja raporton 16 aktivitete, festivale dhe projekte në vitet 2020 dhe 2021, 13 në vitin 2022 dhe 7 në vitet 2024 dhe 2025, pa shifër për vitin 2023. Programet buxhetore i numërojnë ndryshe projektet e kalendarit kulturor, 13 në vitin 2022 dhe 15 në vit përgjatë periudhës 2023 - 2025, prandaj dy burimet nuk përdorin të njëjtin përkufizim. Treguesit e performancës së programit buxhetor tregojnë veprimtari të qëndrueshme: përdoruesit e bibliotekës u rritën nga 1.303 në vitin 2022 në 1.392 në vitin 2025, aktivitetet letrare, teatrore dhe kulturore nga 97 në 103, dhe spektatorët nga 16.150 në 16.787. Projektet artistike të mbështetura nga bashkia ranë nga 13 në vitin 2022 në asnjë në vitin 2023, para se të rriteshin sërish në 7 në vitin 2024 dhe 6 në vitin 2025.
4. Trashëgimia
Përgjigja rendit tri rindërtime: Qendrën Kulturore të Fëmijëve, me 106.262.235 lekë në vitin 2023; Galerinë e Arteve Pamore “Nikolet Vasia”, me 8.832.099,78 lekë në vitin 2024; dhe Qendrën Kulturore “Aleksandër Moisiu”, me 488.709.669 lekë, pa vit. Shifra e fundit është rreth 173 milionë lekë më e lartë se kostoja e të njëjtit projekt në programin buxhetor, 315,7 milionë lekë përfshirë mbikëqyrjen dhe kolaudimin, dhe dokumentet nuk e shpjegojnë diferencën. Monumenti më i njohur i qytetit, Amfiteatri Antik, renditet mes hapësirave kulturore, por nuk raportohet asnjë financim për restaurimin e tij.
5. Stafi
Katër institucionet punësojnë 117 persona, tre të katërtat e tyre në Qendrën Kulturore “Aleksandër Moisiu”, dhe struktura koordinuese ka edhe dy të tjerë. Programi buxhetor numëron 59 pozicione për programin e kulturës, 16 për shërbimet e trashëgimisë, muzeut dhe bibliotekës dhe 43 për shërbimet e artit dhe kulturës. Diferenca mund të vijë nga përkufizime të ndryshme, por një shifër e vetme do ta bënte më të lehtë ndjekjen e kapaciteteve të sektorit.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Durrësi ka miratuar një Strategji për Kulturën për periudhën 2020 - 2025 dhe po përgatit një Kalendar Kulturor për vitin 2026. Përgjigja nuk i përgjigjet pyetjes për konsultimet publike mbi kulturën, trashëgiminë kulturore apo aktivitetet kulturore, prandaj nuk dihet nëse banorët u konsultuan për strategjinë apo për kalendarin.
7. Kultura në territorin e bashkisë
Për çdo vit nga 2020 deri në 2025 përgjigja rendit “Bashkia Durrës” si vend të aktivitetit, pa dalluar midis qytetit dhe njësive Sukth, Ishëm, Katund i Ri, Rrashbull dhe Manëz. Hapësirat kulturore që rendit, nga Sheshi Liria, shëtitorja dhe Amfiteatri te institucionet, Muzeu Etnografik dhe salla Black Box, ndodhen të gjitha në qytetin e Durrësit.
Përfundime
- Durrësi ka katër institucione kulturore me 117 punonjës dhe një strategji të miratuar për kulturën për periudhën 2020 - 2025.
- Deri në vitin 2023 bashkia shpenzoi mbi 90% të një buxheti kulture prej 75 deri 88 milionë lekë në vit.
- Rindërtimi i Pallatit të Kulturës e rriti planin e vitit 2025 në 325,5 milionë lekë, nga të cilat u shpenzua 44,4%.
- Përgjigja dhe programet buxhetore ndryshojnë për koston e rindërtimit të Pallatit të Kulturës dhe për numrin e punonjësve.
- Konsultimet publike për kulturën dhe shpërndarja e aktiviteteve në gjashtë njësitë administrative nuk janë të dokumentuara.
Rekomandime
Raportimi i projektit të Pallatit të Kulturës në një vend
Rindërtimi është investimi kulturor më i madh në këtë seri. Bashkia mund të publikojë një fletë të vetme për projektin, me koston totale nga të gjitha burimet, pjesën e Ministrisë, shumat e shpenzuara çdo vit dhe datën e përfundimit, në mënyrë që të përputhen 488,7 milionë lekët e përgjigjes me 315,7 milionë lekët e programit buxhetor.
Planifikimi i përdorimit të Pallatit para hapjes
Pas përfundimit të punimeve, godina do të ketë nevojë për program, staf dhe kosto funksionimi. Qendra kulturore mund të përgatisë një program për dy vitet e para, përfshirë dy orkestrat, trupën artistike dhe hapësirë për artistët e pavarur, dhe ta buxhetojë atë në programin 2027 - 2029.
Konsultimi i banorëve për strategjinë e ardhshme
Strategjia aktuale përfundon në vitin 2025. Pasardhësja e saj mund të përgatitet me dëgjesa publike në qytet dhe në njësitë administrative, duke shqyrtuar se çfarë arriti strategjia e parë dhe duke vendosur objektiva për aktivitetet, publikun dhe trashëgiminë.
Kultura edhe në njësitë administrative
Të gjitha hapësirat dhe aktivitetet kulturore janë në qytet. Bashkia mund t'i raportojë aktivitetet sipas njësive dhe të planifikojë një program të rregullt në Sukth, Ishëm, Katund i Ri, Rrashbull dhe Manëz, për shembull përmes shfaqjeve shëtitëse të orkestrave dhe të qendrës së fëmijëve.
Një numërim i vetëm i stafit dhe i aktiviteteve
Përgjigja dhe programi buxhetor e numërojnë ndryshe stafin (117 dhe 59) dhe aktivitetet. Një përkufizim i përbashkët për secilin, i raportuar çdo vit, do ta bënte sektorin më të lehtë për t'u ndjekur dhe për t'u krahasuar me bashkitë e tjera.
Planifikimi i kujdesit për Amfiteatrin
Amfiteatri Antik është monumenti më i njohur i qytetit, por për të nuk raportohen shpenzime restaurimi. Në bashkëpunim me institucionet kombëtare të trashëgimisë, bashkia mund ta përfshijë mirëmbajtjen dhe përdorimin e tij për aktivitete në strategjinë e ardhshme të kulturës.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit të planifikuar dhe faktik, stafi, të ardhurat, restaurimet dhe aktivitetet janë sipas raportimit të bashkisë. Projektet kapitale, parashikimet e programit dhe treguesit e performancës janë nga programet buxhetore afatmesme (PBA) të bashkisë për 2023 - 2025, 2026 - 2028 dhe 2027 - 2029.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
