Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Fier në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Fier |
| Njësitë administrative | 10: Fier, Cakran, Dërmenas, Frakull, Levan, Libofshë, Mbrostar Ura, Portëz, Qendër, Topojë |
| Sipërfaqja | 620,83 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 101.963 (rreth 164 banorë për km²); rreth 15,5% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e lart | 24,1% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës | I planifikuar 107.537.000 lekë dhe i shpenzuar 102.177.973 lekë në vitin 2025 |
| Pjesa e shpenzuar e buxhetit | 79,8% në vitin 2020, pastaj nga 93,1% deri në 98,8% në vit |
| Institucionet kulturore | Galeria e Arteve, Muzeu, Biblioteka “Dritëro Agolli”, Teatri “Bylis”, Qendra e Aktiviteteve Kulturore (QAK) |
| Stafi | 43 në fund të vitit 2025 (55 përgjatë periudhës 2022 - 2024) |
Përmbledhje
Fieri mban disa nga të dhënat më të plota për kulturën në këtë seri. Drejtoria e tij e Artit, Kulturës dhe Turizmit menaxhon pesë institucione, një galeri, një muze, një bibliotekë, një teatër dhe një qendër për aktivitetet e fëmijëve, dhe raporton vit pas viti buxhetin, stafin, projektet dhe madje edhe biletat e shitura në teatër.
Përgjatë periudhës 2020 - 2025 buxheti i kulturës pothuajse u dyfishua, nga 52,9 milionë lekë të shpenzuara në vitin 2020 në 102,2 milionë lekë në vitin 2025, dhe nga viti 2021 bashkia shpenzoi midis 93,1% dhe 98,8% të asaj që planifikoi. Numri i projekteve u rrit nga 27 në vitin 2021 në 60 në vitin 2024, para se të binte në 36 në vitin 2025, vit në të cilin teatri porositi edhe 11 shfaqje me vlerë 10,9 milionë lekë. Biletat e teatrit u rritën nga 155 në vitin 2020 në 3.650 në vitin 2025.
Në Fier ndodhet edhe Apolonia, një nga parqet arkeologjike më të mëdha në Shqipëri dhe kandidate për Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Vetë programi buxhetor i bashkisë pranon se prej vitesh parku nuk ka plan menaxhimi, gjë që ka sjellë projekte të pakoordinuara. Nuk ka strategji për kulturën, dhe të dhënat nuk tregojnë konsultime publike apo aktivitete jashtë qytetit.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura menaxhohet nga Drejtoria e Artit, Kulturës dhe Turizmit, e cila planifikon dhe monitoron të gjitha aktivitetet artistike, historike dhe letrare. Ajo mbikëqyr pesë institucione në qytetin e Fierit: Galerinë e Arteve në parkun qendror, Muzeun, Bibliotekën “Dritëro Agolli”, Teatrin “Bylis” dhe Qendrën e Aktiviteteve Kulturore, e cila zhvillon talentet e fëmijëve në art dhe sport. Në tabelat e buxhetit dhe të projekteve kjo e fundit shfaqet si QKF, Qendra Kulturore e Fëmijëve.
2. Financimi
Buxheti i kulturës u rrit nga 66.325.000 lekë të planifikuara dhe 52.905.467 lekë të shpenzuara në vitin 2020 në 107.537.000 lekë të planifikuara dhe 102.177.973 lekë të shpenzuara në vitin 2025, ndërsa për vitin 2026 janë planifikuar 111.072.891 lekë. Pas vitit të pandemisë 2020, kur u shpenzua 79,8% e buxhetit, realizimi qëndroi midis 93,1% dhe 98,8%. Pagat dhe sigurimet zënë rreth gjysmën e buxhetit dhe aktivitetet e shpenzimet operative pjesën më të madhe të mbetjes, ndërsa investimi në pajisje ishte planifikuar 500.000 lekë në vit në vitet 2022, 2024 dhe 2025.
3. Programi kulturor
Tabelat vjetore të Drejtorisë rendisin çdo projekt me koston dhe numrin e përfituesve. Kishte 27 projekte në vitin 2021, 52 në vitin 2022, 51 në vitin 2023, 60 në vitin 2024 dhe 36 në vitin 2025, ndërsa përfituesit u rritën nga 16.390 në vitin 2021 në 52.520 në vitin 2024. Ngjarjet e përsëritura përfshijnë Maratonën e këngës “Këngë Moj”, Festën e Miqësisë, Festën e Grurit, “Fieri feston Nëntorin”, çmimin ndërkombëtar të fotografisë “Fokus”, Apollonia Poetic and Jazz Night dhe programin e Ansamblit Myzeqeja. Në vitin 2025 teatri porositi edhe 11 shfaqje nga regjisorë dhe trupa, me vlerë 10.900.000 lekë.
Fieri është një nga bashkitë e pakta që raporton shitjen e biletave të teatrit. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 Teatri “Bylis” shiti 10.125 bileta për 2.981.700 lekë, nga 155 bileta në vitin 2020 në 3.650 bileta dhe 1.535.200 lekë në vitin 2025.
4. Trashëgimia
Parku Arkeologjik i Apolonisë shtrihet në 81 hektarë pranë fshatit Pojan. I themeluar rreth vitit 600 para Krishtit, është parku arkeologjik më i madh i ultësirës perëndimore dhe është propozuar për Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Programi buxhetor 2025 - 2027 i bashkisë thotë se mungesa e një plani menaxhimi ka sjellë projekte që nuk janë koordinuar dhe herë pas here janë mbivendosur, dhe se rruga midis by-pass-it të Fierit dhe parkut është ende e papërcaktuar, ndërkohë që zhvillohen restaurime me financim të BE-së. Në bashki ndodhen edhe 17 monumente të tjera të kategorisë së parë, mes tyre kisha në Vanaj, Libofshë, Kolkondas dhe Hoxharë, një vilë romake në Plyk dhe Manastiri i Shën Mërisë në Pojan. Për to nuk raportohen shpenzime restaurimi nga bashkia.
5. Stafi
Drejtoria kishte 35 punonjës në vitin 2021, kundrejt 41 të planifikuar, dhe 55 në secilin vit të periudhës 2022 - 2024, kundrejt 57 deri 59 të planifikuar. Në tetor 2025 një riorganizim kaloi 14 roje në bashki dhe krijoi pozicione për katër koordinatorë aktivitetesh, një koordinator mbështetës, një magazinier arkivist dhe një specialist burimesh njerëzore, duke lënë 43 punonjës kundrejt 47 të planifikuar. Galeria, Muzeu dhe Biblioteka punojnë me staf të plotë; vendet e lira janë kryesisht në Teatrin “Bylis”, i cili çdo vit ka qenë pa një regjisor dhe një aktor.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Të dhënat nuk përfshijnë një strategji apo plan veprimi për kulturën, as informacion për konsultime publike mbi kulturën. Mangësia më e qartë në planifikim, e identifikuar nga vetë bashkia, lidhet me Apoloninë, ku mungon ende një plan menaxhimi i koordinuar.
7. Kultura në territorin e bashkisë
Të pesë institucionet janë në qytetin e Fierit dhe aty zhvillohen shumica e projekteve. Disa prej tyre përfshijnë pjesëmarrje në festivale në vende të tjera, si festivali folklorik në Gjirokastër, ose përfaqësimin e Fierit në panaire turizmi. Të dhënat nuk tregojnë aktivitete në nëntë njësitë e tjera administrative, përfshirë Qendrën, ku ndodhet Apolonia.
Përfundime
- Fieri raporton të dhëna të plota vjetore për buxhetin, stafin, projektet dhe biletat e teatrit të pesë institucioneve të tij kulturore.
- Buxheti i kulturës pothuajse u dyfishua përgjatë periudhës 2020 - 2025, dhe nga viti 2021 çdo vit u shpenzua mbi 93% e tij.
- Projektet u rritën nga 27 në vitin 2021 në 60 në vitin 2024 dhe biletat e teatrit nga 155 në vitin 2020 në 3.650 në vitin 2025.
- Apolonia, kandidate për Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, nuk ka ende një plan menaxhimi të koordinuar.
- Nuk ka strategji kulture, dhe aktivitetet në nëntë njësitë administrative jashtë qytetit nuk janë të dokumentuara.
Rekomandime
Një plan menaxhimi për Apoloninë
Bashkia mund të punojë me Ministrinë, Institutin Kombëtar të Trashëgimisë Kulturore dhe projektet e financuara nga BE-ja për të përgatitur një plan të përbashkët menaxhimi për parkun, që mbulon restaurimin, aksesin e vizitorëve, rrugën nga by-pass-i i Fierit dhe aktivitetet, dhe ta paraqesë atë për konsultim publik.
Një strategji kulture mbi bazën e të dhënave
Pak bashki dinë kaq shumë për sektorin e tyre kulturor sa Fieri. Drejtoria mund t'i përdorë tabelat e saj vjetore për të përgatitur një strategji kulture për 2026 - 2030 me objektiva për publikun, projektet dhe të ardhurat, dhe t'i konsultojë artistët dhe banorët për të.
Programi edhe në fshatra
Pothuajse e gjithë veprimtaria zhvillohet në qytet. Drejtoria mund të planifikojë çdo vit disa aktivitete në njësitë administrative, duke filluar me Qendrën pranë Apolonisë, dhe t'i raportojë përfituesit sipas njësive.
Plotësimi i vendeve të lira në teatër
Teatri “Bylis” ka pasur çdo vit vende të lira për një regjisor dhe një aktor. Plotësimi i tyre, ose planifikimi i bashkëprodhimeve për disa vite, do të mbështeste rritjen e fortë të shitjes së biletave.
Një emër i vetëm për qendrën e fëmijëve
Qendra shfaqet si QAK në të dhënat e stafit dhe si QKF në buxhet dhe në programin buxhetor. Përdorimi i një emri të vetëm në të gjitha dokumentet do ta bënte raportimin më të qartë.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit, stafit, projekteve dhe biletave janë sipas raportimit të Drejtorisë së Artit, Kulturës dhe Turizmit. Informacioni për Apoloninë, monumentet dhe qendrën e fëmijëve është nga programi buxhetor afatmesëm (PBA) i bashkisë për 2025 - 2027.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
