Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Mallakastër në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Fier |
| Njësitë administrative | 9: Ballsh, Aranitas, Fratar, Greshicë, Hekal, Kutë, Ngraçan, Qendër Dukas, Selitë |
| Sipërfaqja | 329,37 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 15.838 (rreth 48 banorë për km²); 41,5% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e lart | 26,1% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i programit të kulturës (PBA) | 18,42 milionë lekë në vitin 2024, i planifikuar të rritet në 20,57 milionë në vitin 2027 |
| Strukturat kulturore | Drejtoria e Kulturës, Turizmit, Arsimit dhe Shëndetësisë (9 punonjës); Muzeu Historik (1 punonjës) |
| Aktivitete | Rreth 50 në vit |
| Strategjia | Strategjia e Marketingut dhe e Markës për Turizmin e Mallakastrës (AICS, me fonde të BE-së) |
| Të ardhura nga kultura | Asnjë për bashkinë; Parku Arkeologjik i Bylisit, me biletë, menaxhohet nga një drejtori kombëtare |
Përmbledhje
Mallakastra, me qendër në Ballsh dhe me qytetin antik të Bylisit në territorin e saj, humbi mbi 40% të popullsisë midis censuseve të viteve 2011 dhe 2023. Më shumë se një e katërta e banorëve janë 65 vjeç e lart.
Kultura drejtohet nga Drejtoria e Kulturës, Turizmit, Arsimit dhe Shëndetësisë me 9 punonjës, me seli në Pallatin e Kulturës “Dino Kalenja” në Ballsh, dhe nga Muzeu Historik me 1 punonjës. Bashkia organizon rreth 50 aktivitete në vit, nga përvjetorët historikë te koncertet, panairet dhe aktivitetet sociale.
Përgjigja nuk jep shifra buxheti. Programi buxhetor afatmesëm i bashkisë tregon 18,42 milionë lekë për programin e kulturës në vitin 2024, që rriten në 20,57 milionë lekë të planifikuara për vitin 2027. I njëjti dokument i lë bosh shifrat e shpenzimeve për vitet 2022 dhe 2023 për të gjitha programet, prandaj shpenzimi për kulturën para vitit 2024 nuk dihet.
1. Qeverisja dhe institucionet
Drejtoria e Kulturës, Turizmit, Arsimit dhe Shëndetësisë organizon evente festive, artistike, kulturore, historike, letrare dhe sociale. Ajo punon në Pallatin e Kulturës “Dino Kalenja” në Ballsh, ku ndodhen edhe biblioteka, kinemaja dhe salla e muzikës, dhe ka 9 punonjës. Muzeu Historik në Ballsh, me 1 punonjës, ruan dhe dokumenton historinë e krahinës së Mallakastrës dhe vazhdon të mbledhë dëshmi materiale e shpirtërore të saj.
2. Stafi dhe financimi
Programi i kulturës (trashëgimia, monumentet, muzetë dhe bibliotekat) ka një buxhet prej 18.416.000 lekësh në vitin 2024, 19.256.000 lekësh në vitin 2025, 19.891.000 lekësh në vitin 2026 dhe 20.574.000 lekësh në vitin 2027. Kolonat e shpenzimeve për vitet 2022 dhe 2023 tregojnë zero për çdo program dhe çdo zë të ardhurash të bashkisë, pra nuk janë plotësuar.
Në vitin 2024, 8.326.000 lekë shkuan për stafin, 6.970.000 lekë për mallra dhe shërbime dhe 3.120.000 lekë për investime: kondicionerë për Pallatin e Kulturës në Ballsh (3.000.000 lekë) dhe një laptop për sektorin e kulturës (120.000 lekë). Programi buxhetor numëron 11 punonjës në program, ndërsa përgjigja raporton 9 në Drejtori.
3. Programi kulturor
Përgjigja vlerëson rreth 50 aktivitete në vit. Disa janë të përvitshme, si përvjetorët historikë dhe festat kombëtare; të tjera janë të reja, si koncertet, aktivitetet promovuese, panairet dhe aktivitetet sociale. Programi buxhetor regjistron 45 shfaqje kulturore e artistike të mbështetura me fondet e bashkisë.
4. Trashëgimia
Përgjigja nuk i përgjigjet pyetjes për restaurime apo ndërhyrje të tjera në objektet e trashëgimisë. I vetmi sit kulturor që gjeneron të ardhura, Parku Arkeologjik i Bylisit, ka hyrje me biletë, por prej disa vitesh menaxhohet nga Drejtoria kombëtare e Parqeve Arkeologjike Apolloni - Bylis, e cila administron të ardhurat për llogari të Ministrisë së Turizmit dhe Sportit.
5. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Bashkia përmend Strategjinë e Marketingut dhe të Markës për Turizmin e Mallakastrës, të koordinuar nga Agjencia Italiane për Bashkëpunim për Zhvillim (AICS) dhe të financuar nga Komisioni Evropian. Disa konsultime publike u zhvilluan për projektin “BYLIS EU for Economic Development”, me fokus turizmin dhe trashëgiminë kulturore.
6. Kultura në territorin e bashkisë
Në Ballsh, aktivitetet zhvillohen në qendër të qytetit, rreth Liqenit Artificial, në sheshin pranë ish-stacionit të trenit dhe pranë monumenteve si Bazilika e Shën Mërisë. Si mjedise të mbyllura përdoren Pallati i Kulturës, mjediset e bashkisë, Muzeu Historik, Qendra Shumëfunksionale dhe Qendra Kulturore e Fëmijëve. Në fshatra përdoren sheshet qendrore. Aktivitete historike u zhvilluan në pesë nga nëntë njësitë: Ballsh, Aranitas, Fratar, Hekal dhe Greshicë.
Përfundime
- Programi i kulturës ka rreth 18 - 21 milionë lekë në vit në programin buxhetor përgjatë periudhës 2024 - 2027.
- Shpenzimi për kulturën para vitit 2024 nuk është i dokumentuar.
- Çdo vit zhvillohen rreth 50 aktivitete, kryesisht në Ballsh.
- Të ardhurat e Parkut Arkeologjik të Bylisit shkojnë në nivel kombëtar, jo te bashkia.
- Bashkia ka një strategji turizmi të përgatitur me mbështetje italiane dhe të BE-së.
Rekomandime
Raportimi i buxhetit të kulturës
Dhënia e buxhetit dhe shpenzimeve vjetore për kulturën, përfshirë vitet 2020 - 2023, do të tregonte sa investon bashkia në kulturë.
Përgjigje për trashëgiminë
Edhe nëse nuk u financuan punime në trashëgimi, deklarimi i qartë i kësaj do ta plotësonte pamjen.
Bylisi pranë qytetit
Një marrëveshje me drejtorinë kombëtare për evente të përbashkëta, ose që një pjesë e të ardhurave të parkut të mbështesë kulturën vendore, do t'u sillte banorëve më shumë përfitime nga Bylisi.
Në të nëntë njësitë
Zgjerimi i programit përtej pesë njësive që presin aktivitete historike do ta çonte kulturën në më shumë fshatra.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Institucionet, stafi, aktivitetet, strategjia, konsultimet, hapësirat dhe të ardhurat janë sipas raportimit të Drejtorisë së Kulturës, Turizmit, Arsimit dhe Shëndetësisë në përgjigjen e bashkisë (2026). Shifrat e buxhetit janë nga programi buxhetor afatmesëm (PBA) 2025 - 2027 i bashkisë.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
