Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Devoll në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Korçë |
| Njësitë administrative | 5: Bilisht, Qendër Bilisht, Hoçisht, Progër, Miras (1 qytet dhe 44 fshatra) |
| Sipërfaqja | 453,27 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 25.897 (rreth 57,1 banorë për km²); 3,1% më pak se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 25,5% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Institucione kulturore | Qendra Kulturore e Fëmijëve “Andrea Balli”, Bilisht (3 punonjës) |
| Aktivitete kulturore | 2 në vitin 2020; 13 në vitin 2025 |
| Financimi i aktiviteteve | 1.050.000 lekë në vitin 2020; 5.812.823 lekë në vitin 2025 |
| Programi i kulturës në programin buxhetor | 16.338.000 lekë të planifikuara për vitet 2023 dhe 2024; 16.988.000 lekë për vitin 2025 |
| Ambiente të reja | Qendra Rinore Bilisht dhe Shtëpia Muze e Dritëro Agollit, të ndërtuara për vitin 2026 |
Përmbledhje
Devolli, në kufirin e Shqipërisë me Greqinë, në qarkun e Korçës, e ka zgjeruar ndjeshëm programin e tij kulturor në vitet e fundit. Përgjatë periudhës 2020 - 2024 bashkia mbështeti nga dy deri në katër aktivitete kulturore në vit, ndërsa në vitin 2025 mbështeti 13 të tilla. Fondet për këto aktivitete u rritën nga 1.050.000 lekë në vitin 2020 në 5.812.823 lekë në vitin 2025, një pjesë e të cilave erdhi nga UNDP për një program leximi për të rinjtë.
Pas këtyre aktiviteteve qëndron një program buxhetor më i madh. Programet buxhetore afatmesme (PBA) të bashkisë përfshijnë një program kulture të drejtuar nga Drejtoria e Arsimit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve, me 19 punonjës dhe një buxhet të planifikuar mbi 16 milionë lekë në vit përgjatë periudhës 2023 - 2025. Megjithatë, përgjigja e bashkisë thotë se nuk është miratuar një buxhet vjetor specifik për kulturën dhe jep përgjigje kontradiktore nëse bashkia ka apo jo një institucion kulturor në varësi. Për rrjedhojë, banorëve u është e vështirë të shohin sa shpenzohet çdo vit për kulturën dhe përmes cilave struktura.
Devolli nuk ka strategji kulture dhe përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk zhvilloi asnjë konsultim publik për kulturën, ndërsa nuk u shpenzuan fonde për restaurimin e trashëgimisë. Për vitin 2026 janë ndërtuar dy ambiente të reja, një qendër rinore në Bilisht dhe një shtëpi muze kushtuar shkrimtarit Dritëro Agolli. Ato i japin bashkisë mundësinë ta planifikojë jetën kulturore mbi një bazë më të qartë, për një popullsi ku një në katër banorë është 65 vjeç e sipër.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura në Devoll menaxhohet përmes administratës së bashkisë, me një ekip të vogël që u rrit nga një person në vitin 2020 në katër në vitet 2024 dhe 2025. I vetmi institucion kulturor i përmendur në përgjigjen e bashkisë është Qendra Kulturore e Fëmijëve “Andrea Balli” në Bilisht, me 3 punonjës, e cila organizon aktivitete kulturore për fëmijët dhe të rinjtë e qytetit. Megjithatë, në dy përgjigje të tjera bashkia thotë se nuk ka institucion kulturor në varësi që merr apo gjeneron fonde. Sqarimi i statusit të Qendrës do ta bënte më të lehtë ndjekjen e mënyrës si organizohet dhe financohet kultura.
2. Financimi
Bashkia i raporton shpenzimet për kulturën aktivitet pas aktiviteti, dhe jo si buxhet vjetor. Përgjatë periudhës 2020 - 2022 fondet për aktivitetet mbetën nga 1.050.000 deri në 1.170.000 lekë në vit, ranë në 240.000 lekë në vitin 2023 dhe më pas u rritën në 2.534.177 lekë në vitin 2024 dhe 5.812.823 lekë në vitin 2025. Si në vitin 2024, ashtu edhe në vitin 2025, një pjesë e kësaj shume erdhi nga UNDP për programin e leximit “Rinisim nga Leximi”: 2.134.177 lekë në vitin 2024 dhe 597.823 lekë në vitin 2025. Në vitin 2025, pra, pothuajse i gjithë financimi erdhi nga buxheti i bashkisë.
Programet buxhetore afatmesme japin një shifër shumë më të madhe, sepse mbulojnë të gjithë programin e kulturës, përfshirë 19 punonjësit e tij. Programi përfundimtar 2022 - 2024 parashikonte 16.490.652 lekë për vitin 2022 dhe 8.299.000 lekë për secilin nga vitet 2023 dhe 2024. Programi i mëvonshëm 2023 - 2025, i rishikuar në korrik të vitit 2022, i rriti këto shuma në 18.385.000 lekë për vitin 2022, 16.338.000 lekë për secilin nga vitet 2023 dhe 2024 dhe 16.988.000 lekë për vitin 2025, dhe regjistron shpenzime faktike prej 2.280.000 lekësh në vitin 2020 dhe 5.944.000 lekësh në vitin 2021. Diferenca mes këtyre shifrave të programit dhe fondeve të raportuara për aktivitetet tregon se pjesa më e madhe e buxhetit të kulturës shkon për stafin dhe kostot e funksionimit, dhe jo për vetë aktivitetet.
3. Programi kulturor
Për pjesën më të madhe të periudhës programi ishte i vogël dhe ndryshonte nga viti në vit. Ai përfshinte një aktivitet kulturor me nxënësit e shkollave, Spartakiadën e të rinjve, një aktivitet vjetor për librat e rinj dhe, në vitin 2022, Festën e Mjaltit, Festivalin Ballkanik dhe një reportazh për Devollin. Në vitin 2024 bashkia mbështeti një aktivitet me lahutë dhe, bashkë me UNDP, programin e leximit “Rinisim nga Leximi”.
Viti 2025 solli një kalendar shumë më të gjerë me 13 aktivitete, përfshirë Festën e Maturës, festën e 1 Qershorit, Festën e 7 Gushtit, një ditë kushtuar Dritëro Agollit, një koloni arti, aktivitetin “Tingull Kitare në Devoll”, festën verore “Verë dhe Portokalle” dhe festën e Vitit të Ri. Aktivitetet zhvillohen kryesisht në Qendrën Kulturore të Fëmijëve, në pedonalen e Bilishtit dhe në sheshet e njësive administrative.
4. Trashëgimia
Sipas bashkisë, përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u shpenzuan fonde për restaurimin, rehabilitimin apo ndërhyrjet në objektet e trashëgimisë kulturore. Zhvillimi më i rëndësishëm është Shtëpia Muze e Dritëro Agollit, e ndërtuar për vitin 2026. Ajo i kushtohet një prej shkrimtarëve më të njohur shqiptarë, i lindur në Devoll, dhe mund të bëhet atraksioni kryesor kulturor i bashkisë si për banorët, ashtu edhe për vizitorët.
5. Stafi
Numri i punonjësve në strukturat e bashkisë përgjegjëse për kulturën u rrit gradualisht, nga 1 në vitet 2020 dhe 2021 në 2 në vitin 2022, 3 në vitin 2023 dhe 4 në vitet 2024 dhe 2025. Përveç tyre, Qendra Kulturore e Fëmijëve ka 3 punonjës, ndërsa programet buxhetore i caktojnë programit të kulturës në tërësi 19 punonjës, shifër që përfshin edhe persona që punojnë në shërbime të lidhura.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Përgjatë periudhës 2020 - 2025 Devolli nuk pati strategji, plan vendor apo dokument politikash për kulturën dhe nuk zhvilloi asnjë konsultim publik për kulturën apo trashëgiminë kulturore. Bashkia thotë se po planifikohen projekte të reja dhe se për vitin 2026 janë ndërtuar Qendra Rinore Bilisht dhe Shtëpia Muze e Dritëro Agollit. Këto ambiente të reja e bëjnë veçanërisht të dobishëm një plan të shkruar, që programet, stafi dhe kostot e tyre të funksionimit të përcaktohen që më parë.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Shumica e aktiviteteve zhvillohen në Bilisht. Në vitet 2020, 2021, 2022 dhe 2025 një aktivitet në vit u zhvillua edhe në qendrat e njësive të tjera administrative, ndërsa në vitin 2025 dy aktivitete u zhvilluan në fshatrat Poloskë dhe Menkulas. Me 44 fshatra dhe një popullsi të moshuar, afrimi i një pjese më të madhe të programit pranë fshatrave do t'u jepte mundësi më shumë banorëve të marrin pjesë.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Korçës, përfshirë Devollin, bën pjesë në klasterin e Brendshëm Jugor, ku kultura është produkt kryesor turistik, me Beratin dhe Gjirokastrën si pikat kryesore. Devolli ende nuk përmendet mes atraksioneve të këtij klasteri. Shtëpia Muze e Dritëro Agollit mund ta ndihmojë të gjejë një vend në këtë ofertë, sidomos nëse promovohet bashkë me trashëgiminë letrare dhe kulturore të rajonit më të gjerë të Korçës.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture. Devolli ka tashmë përvojë me financimin e jashtëm përmes programit të leximit me UNDP, por nuk u gjet asnjë e dhënë që të ketë përdorur instrumentet e BE-së për kulturën.
9. Gjetjet kryesore
- Aktivitetet kulturore u rritën nga dy deri në katër në vit përgjatë periudhës 2020 - 2024 në 13 në vitin 2025, ndërsa financimi i tyre nga 1.050.000 lekë në 5.812.823 lekë.
- Përgjigja e bashkisë thotë se nuk është miratuar buxhet specifik për kulturën, ndërsa programet e saj buxhetore përfshijnë një program kulture me 19 punonjës dhe mbi 16 milionë lekë të planifikuara në vit për periudhën 2023 - 2025.
- Përgjigja jep përgjigje kontradiktore nëse bashkia ka apo jo një institucion kulturor në varësi.
- Përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk u raportua asnjë restaurim trashëgimie, asnjë strategji kulture dhe asnjë konsultim publik për kulturën.
- Për vitin 2026 janë ndërtuar një qendër rinore dhe Shtëpia Muze e Dritëro Agollit.
- Shumica e aktiviteteve zhvillohen në Bilisht, ndërkohë që një në katër banorë është 65 vjeç e sipër.
10. Rekomandimet
Një buxhet kulture i raportuar qartë
Përgjigja i përshkruan shpenzimet për kulturën aktivitet pas aktiviteti, ndërsa programet buxhetore tregojnë një program shumë më të madh. Drejtoria e financës mund të publikojë çdo vit buxhetin e planifikuar dhe të realizuar të programit të kulturës, duke treguar veçmas kostot e stafit, të funksionimit të ambienteve dhe të vetë aktiviteteve. Kjo do t'u mundësonte banorëve dhe këshilltarëve të shohin koston e plotë të kulturës në Devoll dhe si ndryshon ajo nga viti në vit.
Sqarimi i rolit të Qendrës Kulturore të Fëmijëve
Përgjigja e përmend Qendrën Kulturore të Fëmijëve “Andrea Balli” si institucion të bashkisë, por njëkohësisht thotë se bashkia nuk ka institucion kulturor në varësi. Bashkia mund të konfirmojë statusin ligjor, mandatin dhe buxhetin e Qendrës, dhe të raportojë veçmas aktivitetet dhe stafin e saj. Ky është edhe momenti i duhur për të vendosur si do të bashkëpunojë Qendra me qendrën e re rinore në Bilisht.
Një plan për ambientet e reja
Qendra Rinore Bilisht dhe Shtëpia Muze e Dritëro Agollit do të kenë nevojë për programe, staf dhe fonde funksionimi. Drejtoria e Arsimit, Kulturës, Rinisë dhe Sporteve mund të hartojë një plan të shkurtër kulture për tre vitet e ardhshme, që përcakton si do të përdoren të dy ambientet, cilat aktivitete do të presin dhe si do të financohen. Diskutimi i draftit me banorët, në Bilisht dhe në njësitë administrative, do të ishte konsultimi i parë publik i bashkisë për kulturën.
Shtëpia Muze si atraksion rajonal
Shtëpia Muze e Dritëro Agollit i jep Devollit një atraksion kulturor me interes kombëtar. Bashkia mund të zhvillojë vizita të udhëhequra për shkollat, një program vjetor të lidhur me Ditën e Dritëroit dhe promovim të përbashkët me Korçën dhe bashkitë e tjera të rajonit. Një tarifë modeste hyrjeje për vizitorët nga jashtë bashkisë mund të sjellë të ardhurat e para nga kultura.
Më shumë program në fshatra
Shumica e aktiviteteve zhvillohen në Bilisht. Ekipi i kulturës mund të planifikojë të paktën një aktivitet në vit në secilën njësi administrative dhe të raportojë vendin e çdo aktiviteti, siç e bën tashmë përgjigja. Për një popullsi të moshuar, aktivitetet pranë shtëpisë janë shpesh e vetmja mundësi për të marrë pjesë.
Zgjerimi i financimit të jashtëm
Programi i leximit me UNDP tregon se Devolli mund të tërheqë mbështetje të jashtme për kulturën. Me një plan të shkruar, bashkia do të ishte në pozitë të mirë për të aplikuar në programet e BE-së si IPA dhe EU4Culture, për shembull për programin e Shtëpisë Muze.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Financimi i aktiviteteve është sipas raportimit të bashkisë; shifrat e programit të kulturës janë nga programet buxhetore afatmesme (PBA) 2022 - 2024 dhe 2023 - 2025.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
