Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Dimal në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Berat |
| Njësitë administrative | 4: Dimal (Ura Vajgurore), Poshnjë, Kutalli, Cukalat (1 qytet dhe 34 fshatra) |
| Sipërfaqja | 156,65 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 28.135 (rreth 179,6 banorë për km²); 3,1% më shumë se në vitin 2011 |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 18,7% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Buxheti i kulturës | 15.000.000 lekë të planifikuara dhe 10.099.500 lekë të shpenzuara në vitin 2025 |
| Pjesa e realizuar e buxhetit | Nga 67,3% deri në 94,9% në vit përgjatë periudhës 2020 - 2025 |
| Institucione kulturore | Asnjë; ish-kinemaja në Poshnjë shërben tani si qendër multifunksionale |
| Konsultime publike | 6 përgjatë periudhës 2020 - 2025, që trajtuan edhe kulturën |
Përmbledhje
Dimali, ish-Ura Vajgurore në qarkun e Beratit, është një nga bashkitë e pakta në këtë seri, popullsia e të cilave është rritur, me 3,1% mes viteve 2011 dhe 2023. Ai nuk ka institucion kulturor në varësi: kultura menaxhohet nga Sektori i Arsimit, Kulturës dhe Sporteve dhe realizohet përmes një kalendari festash lokale që zhvillohen në sheshet publike, në pedonalen e qytetit dhe në të katër njësitë administrative.
Bashkia ka investuar në kulturë në mënyra të dukshme. Pikturat murale të saj, përfshirë “The Flirt”, “The Champion” dhe “Vajza e Dimalit”, kanë marrë vëmendje ndërkombëtare, në qendër të qytetit u vendos skulptura “Djaloshi i Dimalit”, ndërsa ish-kinemaja në Poshnjë u shndërrua në një qendër për klube pikture, shahu, drame dhe muzike popullore. Përgjatë periudhës 2020 - 2025 buxheti vjetor i kulturës varioi nga 8 deri në 19,4 milionë lekë, dhe bashkia realizoi çdo vit nga 67,3% deri në 94,9% të tij.
Dimali zhvilloi gjithashtu gjashtë konsultime publike gjatë periudhës, ku kultura u trajtua bashkë me zhvillimin e komunitetit dhe investimet publike, më shumë se sa raportojnë shumica e bashkive. Ajo që mungon është një plan i shkruar për kulturën dhe informacioni për stafin që e realizon atë. Asnjë program buxhetor afatmesëm i bashkisë nuk u gjet i publikuar online, prandaj shifrat e buxhetit në këtë profil mbështeten vetëm në përgjigjen e bashkisë.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura në Dimal është përgjegjësi e Sektorit të Arsimit, Kulturës dhe Sporteve, një njësi e përbashkët dhe jo një drejtori e dedikuar për kulturën. Bashkia nuk ka institucion kulturor në varësi dhe për rrjedhojë nuk ka të ardhura nga kultura. Ambienti kryesor kulturor është ish-kinemaja në Poshnjë, e përshtatur si qendër multifunksionale ku Klubi i Pikturës, Klubi i Shahut, Klubi i Dramës dhe Grupi Folklorik përfshijnë fëmijët dhe të rinjtë në aktivitete kulturore dhe artistike.
2. Financimi
Bashkia raportoi si buxhetin e planifikuar, ashtu edhe atë të realizuar për kulturën për çdo vit. Buxheti i planifikuar u rrit nga 8.000.000 lekë në vitin 2020 në 15 deri në 19,4 milionë lekë në vit përgjatë periudhës 2021 - 2025. Shpenzimet faktike ndoqën të njëjtën prirje, nga 6.300.000 lekë në vitin 2020 në 17.640.894 lekë në vitin 2024, niveli i tyre më i lartë, përpara se të binin në 10.099.500 lekë në vitin 2025.
Pjesa e realizuar e buxhetit ndryshoi ndjeshëm nga viti në vit: 78,8% në vitin 2020, 73,7% në vitin 2021, 83,4% në vitin 2022, 68,0% në vitin 2023, 94,9% në vitin 2024 dhe 67,3% në vitin 2025. Në vitet me realizim më të ulët, një e treta e fondeve të planifikuara për kulturën nuk u përdor. Përgjigja nuk e ndan buxhetin sipas programeve apo aktiviteteve, dhe asnjë program buxhetor afatmesëm nuk u gjet i publikuar online për të shpjeguar këto ndryshime.
3. Programi kulturor
Jeta kulturore në Dimal ndjek Kalendarin e Festave Lokale, me aktivitete që zhvillohen në sheshet publike, në pedonalen e qytetit dhe në të katër njësitë administrative, të cilat bashkia i përshkruan si të shpërndara në mënyrë të barabartë në territor. Arti publik është një pjesë e veçantë e programit. Pikturat murale “The Flirt” dhe “The Champion” kanë marrë vëmendje ndërkombëtare dhe e kanë bërë Dimalin të njohur si destinacion për artin urban, ndërsa piktura e mëvonshme “Vajza e Dimalit” është bërë simbol i qytetit dhe pikë interesi për vizitorët. Skulptura “Djaloshi i Dimalit” e pasuron këtë identitet në qendër të qytetit.
4. Trashëgimia
Përgjigja e bashkisë nuk raporton shpenzime për restaurimin e objekteve të trashëgimisë. Ajo përshkruan një investim të lidhur me turizmin: rehabilitimin, në dy faza, të llixhave në lagjen “Guri i Bardhë”, i cili përmirësoi kushtet për vizitorët dhe ndihmoi në promovimin e zonës si destinacion për vizitorë vendas dhe të huaj.
5. Stafi
Përgjigja nuk jep numrin e punonjësve që punojnë për kulturën, në Sektorin e Arsimit, Kulturës dhe Sporteve apo në qendrën në Poshnjë. Pa këtë informacion nuk është e mundur të vlerësohet nëse bashkia ka kapacitetet për të menaxhuar programin dhe ambientet e saj të reja.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Dimali nuk ka strategji apo dokument politikash për kulturën; Kalendari i Festave Lokale shërben si bazë për organizimin e aktiviteteve, por ai është një kalendar dhe jo një plan. Nga ana tjetër, bashkia zhvilloi gjashtë konsultime publike përgjatë periudhës 2020 - 2025 që trajtuan edhe kulturën, bashkë me zhvillimin e komunitetit dhe investimet publike. Kjo praktikë krijon një bazë të mirë për hartimin e një plani kulture bashkë me banorët.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
Sipas bashkisë, aktivitetet zhvillohen në të katër njësitë administrative, Dimal, Poshnjë, Kutalli dhe Cukalat, dhe janë të shpërndara në mënyrë të barabartë në territor. Qendra në Poshnjë tregon se ambientet kulturore nuk kufizohen vetëm në qytet. Përgjigja nuk jep numrin e aktiviteteve sipas njësive, prandaj kjo shpërndarje nuk mund të konfirmohet me shifra.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Beratit, përfshirë Dimalin, bën pjesë në klasterin e Brendshëm Jugor, ku kultura është produkt kryesor turistik, me qytetet UNESCO të Beratit dhe Gjirokastrës si pikat kryesore. Dimali nuk përmendet mes atraksioneve të këtij klasteri, por arti i tij urban dhe afërsia me Beratin mund ta bëjnë një plotësim të turizmit të trashëgimisë në rajon.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Dimali t'i ketë përdorur këto instrumente për kulturën.
9. Gjetjet kryesore
- Dimali nuk ka institucion kulturor në varësi; kultura menaxhohet nga Sektori i Arsimit, Kulturës dhe Sporteve.
- Buxheti i kulturës varioi nga 8 deri në 19,4 milionë lekë në vit, ndërsa pjesa e realizuar nga 67,3% deri në 94,9%.
- Pikturat murale dhe një skulpturë publike i kanë dhënë qytetit një identitet të dallueshëm; ish-kinemaja në Poshnjë është tani një qendër për klubet e fëmijëve dhe të rinjve.
- Gjashtë konsultime publike të zhvilluara përgjatë periudhës 2020 - 2025 trajtuan edhe kulturën.
- Nuk ka strategji kulture dhe as informacion për stafin që punon për kulturën.
- Asnjë program buxhetor afatmesëm i bashkisë nuk u gjet i publikuar online.
10. Rekomandimet
Publikimi i programeve buxhetore dhe i buxhetit të kulturës në detaje
Përgjigja e bashkisë jep një seri të qartë të shpenzimeve të planifikuara dhe të realizuara, por pa ndarje dhe pa një program buxhetor të publikuar. Dimali mund t'i publikojë programet e tij buxhetore afatmesme në faqen e internetit dhe ta paraqesë buxhetin e kulturës sipas programeve dhe aktiviteteve, bashkë me arsyet kur një pjesë e madhe e fondeve nuk shpenzohet, si në vitet 2023 dhe 2025.
Nga konsultimet në një plan kulture
Dimali i konsulton tashmë banorët për kulturën krahas temave të tjera. Sektori i Arsimit, Kulturës dhe Sporteve mund ta përdorë këtë praktikë për të hartuar një plan të shkurtër kulture për tre vitet e ardhshme, që mbulon kalendarin e festave, artin publik, qendrën në Poshnjë dhe aktivitetet në secilën njësi administrative, dhe t'ia paraqesë Këshillit Bashkiak.
Zhvillimi i artit publik të qytetit
Pikturat murale dhe skulptura janë asetet kulturore më të njohura të Dimalit. Bashkia mund t'i hartografojë ato në një itinerar të thjeshtë për vizitorët, ta lidhë atë me vizitat në Berat dhe të planifikojë një vepër të re çdo një apo dy vjet, të zgjedhur me pjesëmarrjen e banorëve dhe artistëve të rinj.
Forcimi i qendrës në Poshnjë
Klubet e pikturës, shahut, dramës dhe muzikës popullore tregojnë se çfarë mund të ofrojë një qendër vendore. Bashkia mund të raportojë çdo vit numrin e pjesëmarrësve, ta zgjerojë programin edhe për të moshuarit dhe të shqyrtojë ambiente të ngjashme në Kutalli dhe Cukalat.
Raportimi i stafit që punon për kulturën
Publikimi çdo vit i numrit të punonjësve që punojnë për kulturën, në Sektor dhe në qendrën në Poshnjë, do të bënte të mundur ndjekjen e kapaciteteve të bashkisë dhe planifikimin e burimeve të nevojshme për aktivitete të reja.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë; asnjë program buxhetor afatmesëm (PBA) i bashkisë nuk u gjet i publikuar online, prandaj ato nuk mund të krahasoheshin me të.
Është bërë çdo përpjekje që kjo analizë të bazohet në të dhënat e dhëna nga bashkia, të plotësuara me të dhëna nga Programet Buxhetore Afatmesme (PBA) të publikuara online. Për komente ose pyetje, ju lutemi kontaktoni artivista@arti-vista.org.
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
