Ndërsa Shqipëria po rishikon Kodin Penal, një pyetje thelbësore po shtrohet: a duhet që trashëgimia kulturore të mbrohet qartë nga e drejta penale? Organizatat e shoqërisë civile besojnë se përgjigjja është po – dhe urgjentisht.
Aktualisht, kuadri ligjor shqiptar e trajton trashëgiminë kulturore vetëm pjesërisht. Kodi Penal përmban disa nene të shpërndara që lidhen me monumente apo site arkeologjike, por nuk ofron një mbrojtje të plotë e koherente. Dëmtimi i trashëgimisë shpesh konsiderohet shkelje administrative, e dënueshme me gjoba, dhe jo si krim i rëndë. Ky boshllëk krijon hapësirë për mosndëshkueshmëri, edhe kur dëmet janë të qëllimshme dhe të pakthyeshme.
Rrjeti CulturAL, që bashkon organizata të shoqërisë civile, institucione kulturore dhe ekspertë, argumenton se Kodi Penal duhet të evoluojë. Propozimi i tyre kërkon një nen të posaçëm që kriminalizon shkatërrimin, vjedhjen, trafikimin apo ndërhyrjet e paautorizuara mbi trashëgiminë kulturore materiale dhe jomateriale. Parashikohen dënime me burg nga një deri në pesë vjet, të shoqëruara me gjoba të konsiderueshme, me masa më të ashpra kur përfshihen zyrtarë publikë ose objekte të mbrojtura nga UNESCO.
Shembujt ndërkombëtarë e bëjnë argumentin edhe më bindës. Në Spanjë, Kodi Penal përfshin një kapitull të posaçëm për krimet kundër trashëgimisë historike, me dënime që përfshijnë burgim dhe detyrimin për restaurim. Në Francë, Kodi i Trashëgimisë plotësohet me dispozita penale që parashikojnë dënime deri në 150,000 euro dhe burgim për shkatërrimin ose degradimin e pasurive kulturore. Italia, gjithashtu, ka kapituj të posaçëm që përcaktojnë qartë masat ndëshkimore. Mesazhi është i qartë: trashëgimia është shumë e rëndësishme për t’u lënë jashtë mbrojtjes penale.
Trashëgimia kulturore e Shqipërisë është e pasur – nga qytetet osmane dhe kishat mesjetare, tek thesaret arkeologjike dhe traditat e gjalla. Por ajo është edhe e brishtë, e rrezikuar nga zhvillimi urban, plaçkitja, trafiku dhe neglizhenca. Në një vend ku turizmi ka marrë një rol qendror për ekonominë, trashëgimia është jo vetëm identitet, por edhe burim jetese. Pa mbrojtje të forta ligjore, përfitimet nga shfrytëzimi shpesh peshojnë më shumë se rreziku i ndëshkimit.
Forcimi i Kodit Penal do të kishte disa efekte: do ta harmonizonte Shqipërinë me standardet ligjore të BE-së, do të përmbushte detyrimet ndërkombëtare, dhe do të jepte një mesazh të qartë se trashëgimia kulturore është një përparësi kombëtare e panegociueshme. Gjithashtu do t’u jepte prokurorëve dhe gjyqtarëve mjete më të qarta për të vepruar, pa lënë hapësirë për interpretime të paqëndrueshme.
Debati për Kodin e ri Penal nuk është thjesht teknik. Ai është një provë e vullnetit politik të Shqipërisë. Të mbrosh trashëgiminë përmes së drejtës penale do të thotë të pranosh se humbja e një monumenti, e një objekti, apo e një tradite nuk është një shkelje e vogël – por një krim kundër kujtesës kolektive.
