Gjendja e Kulturës në Shqipëri 2025 · Profilet bashkiake · Qendra Artivista
Ky profil bazohet në informacionin e dhënë nga Bashkia Bulqizë në përgjigje të kërkesës së Qendrës Artivista për informacion mbi kulturën (2026), në programet buxhetore afatmesme të bashkisë (PBA) dhe në Censusin e Popullsisë dhe Banesave 2023 të INSTAT-it. Shumat janë në lekë.
Në një vështrim
| Qarku | Dibër |
| Njësitë administrative | 7: Bulqizë, Martanesh, Fushë-Bulqizë, Zerqan, Gjoricë, Ostren, Trebisht |
| Sipërfaqja | 678,51 km² |
| Popullsia, Censusi 2023 | 26.826 (rreth 39,5 banorë për km²) |
| Banorë 65 vjeç e sipër | 17,2% (mesatarja kombëtare 19,7%) |
| Institucione kulturore | Qendra Kulturore e Fëmijëve (3 punonjës); Sektori i Trashëgimisë Kulturore dhe Muzeve (7 punonjës) |
| Aktivitete kulturore | 54 përgjatë periudhës 2020 - 2025 |
| Shpenzimet për kulturën në vitin 2025 | 25.534.000 lekë (fakti) |
| Investime në trashëgimi në vitin 2023 | Muzeu i qytetit dhe sheshi: 29.595.000 lekë; godina e Martaneshit dhe qendra kulturore: 2.000.000 lekë |
Përmbledhje
Bulqiza, në qarkun e Dibrës, ka dy institucione kulturore me dhjetë punonjës dhe organizoi 54 aktivitete kulturore përgjatë periudhës 2020 - 2025. Ndryshe nga shumë bashki, ajo raporton aktivitete në shumicën e njësive administrative, jo vetëm në qytet. Në vitin 2023 u rikonstruktuan muzeu i qytetit me sheshin përpara tij, si dhe godina e Njësisë Administrative Martanesh me qendrën kulturore.
Shpenzimet për kulturën janë rritur ndjeshëm në vitet e fundit, por planifikimi nuk ka ecur me të njëjtin ritëm. Në vitin 2025 bashkia shpenzoi 25.534.000 lekë për kulturën, ndërkohë që programi buxhetor i miratuar më parë parashikonte vetëm 7.100.000 lekë për të njëjtin vit. Edhe për vitin 2026, dokumentet e planifikimit të bashkisë japin shifra të ndryshme.
Kjo rritje po ndodh pa një strategji që ta orientojë. Bulqiza nuk ka strategji për kulturën dhe përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk ka zhvilluar asnjë konsultim publik për këtë fushë. Për rrjedhojë, vendimet për muzeun, festat e fshatrave dhe trashëgiminë merren pa prioritete të shkruara dhe pa dëgjuar mendimin e banorëve. Në të njëjtën kohë, institucionet kulturore nuk gjenerojnë të ardhura dhe varen tërësisht nga buxheti i bashkisë, gjë që e bën edhe më të rëndësishme që fondet publike të përdoren sipas një plani të qartë, në një bashki me popullsi më të re se mesatarja kombëtare.
1. Qeverisja dhe institucionet
Kultura në Bulqizë menaxhohet nga Drejtoria e Arsimit, Trashëgimisë Kulturore, Rinisë, Sportit dhe Turizmit, e cila mbulon njëkohësisht disa fusha. Në varësi të saj funksionojnë dy institucione me role të veçanta dhe plotësuese. Qendra Kulturore e Fëmijëve, me 3 punonjës (1 përgjegjës dhe 2 instruktorë), përgatit fëmijët me talent në këngë, kërcim dhe recitim. Sektori i Trashëgimisë Kulturore dhe Muzeve, me 7 punonjës (1 përgjegjës, 2 bibliotekarë, 1 punonjëse muzeu, 1 specialiste, 1 sanitare dhe 1 fotograf), ka për detyrë ruajtjen e traditave të zonës dhe të historisë së minierës së Bulqizës që nga krijimi i saj. Kjo detyrë e dytë i jep punës së Bulqizës për trashëgiminë një karakter të veçantë, të lidhur ngushtë me historinë industriale të qytetit.
2. Financimi
Grafiku paraqet buxhetin e planifikuar dhe shpenzimet faktike për kulturën, sipas të dhënave të bashkisë. Përgjatë periudhës 2020 - 2022, shpenzimet ishin modeste dhe në rënie, nga 6.864.000 lekë në vitin 2020 në 2.934.000 lekë në vitin 2022. Viti 2023 shënon një kthesë: buxheti i planifikuar arriti 36.487.000 lekë, kryesisht për shkak të investimeve në muze dhe në Martanesh, ndërsa u shpenzuan 17.662.000 lekë. Në vitet 2024 dhe 2025, shpenzimet u stabilizuan në një nivel shumë më të lartë, 24.154.000 lekë dhe 25.534.000 lekë, pranë shumave të planifikuara.
Programi buxhetor afatmesëm (PBA) i bashkisë jep një pamje të njëjtë për vitet 2021 dhe 2022, kur shifrat e tij përputhen pothuajse plotësisht me ato të bashkisë. Për vitin 2023, programi regjistron 37.151.000 lekë, shumë e cila përfshin dy investimet në trashëgimi të atij viti (29.595.000 dhe 2.000.000 lekë).
Dallimi kryesor shfaqet mes planifikimit dhe realizimit. Programi buxhetor 2024 - 2026 parashikonte 6.100.000 lekë për kulturën në vitin 2024 dhe 7.100.000 lekë në vitin 2025. Programi i mëvonshëm 2027 - 2029 konfirmon se shpenzimet faktike në vitin 2025 arritën 25.533.000 lekë, shumë mbi atë parashikim. Me fjalë të tjera, rritja e shpenzimeve është reale, por nuk ishte e parashikuar në dokumentet e planifikimit.
Për vitin 2026, programi i ri buxhetor, i cili është ende draft, jep dy shifra të ndryshme, 23.519.000 dhe 22.773.000 lekë, ndërkohë që programi i mëparshëm parashikonte 7.100.000 lekë. Pjesa më e madhe e ndryshimit lidhet me stafin dhe shërbimet e programit, të cilat rriten nga 5.500.000 në 20.773.000 lekë. Kjo mund të lidhet me një mënyrë të re klasifikimi të shpenzimeve, por dokumentet nuk e shpjegojnë.
Për t'i vënë këto shifra në perspektivë, shpenzimet faktike të vitit 2025 përbënin rreth 952 lekë për banor. Sipas shumave të planifikuara, kultura zinte 1,06% të buxhetit të bashkisë në vitin 2024 dhe 1,18% në vitin 2025, nën mesataren kombëtare prej 1,56%.
3. Programi kulturor
Numri i aktiviteteve kulturore ka qenë i qëndrueshëm: 8 aktivitete në vit përgjatë periudhës 2020 - 2022 dhe 10 në vit përgjatë periudhës 2023 - 2025, gjithsej 54. Aktivitetet organizohen nga Qendra Kulturore e Fëmijëve. Sipas bashkisë, fondet publike nuk u jepen përfituesve individualë: ato mbulojnë pagat e stafit, ndërsa shpenzimet e tjera kryhen përmes prokurimit publik. Në qytet, hapësira kryesore publike për aktivitetet kulturore është pedonalja, ndërsa festat tradicionale zhvillohen në fshatra (shih Seksionin 7).
4. Trashëgimia
Për një bashki të kësaj madhësie, Bulqiza administron një trashëgimi të konsiderueshme. Sipas programit buxhetor, ajo ka në administrim 20 objekte të trashëgimisë kulturore, numër që nuk ka ndryshuar gjatë viteve të fundit. Sektori i Trashëgimisë Kulturore dhe Muzeve drejton gjithashtu bibliotekën, e cila ka një fond prej 5.000 librash.
Investimi më i rëndësishëm në trashëgimi gjatë periudhës ishte rikonstruksioni i muzeut të qytetit dhe i sheshit përpara tij në vitin 2023, me vlerë 29.595.000 lekë. Po në vitin 2023, bashkia investoi 2.000.000 lekë në godinën e Njësisë Administrative Martanesh dhe në qendrën e saj kulturore. Megjithatë, në përgjigjen dhënë Qendrës Artivista, bashkia deklaroi se përgjatë periudhës 2020 - 2025 nuk ka përdorur fonde për restaurim apo ndërhyrje në objekte të trashëgimisë kulturore. Ky ndryshim ka gjasa të lidhet me përkufizime të ndryshme të shpenzimeve për trashëgiminë në dokumente të ndryshme, gjë që ua vështirëson qytetarëve ndjekjen e mënyrës si financohet trashëgimia.
Muzeu i rikonstruktuar, së bashku me detyrën e Sektorit për ruajtjen e historisë së minierës, krijojnë një bazë të mirë për ta paraqitur historinë industriale të Bulqizës para banorëve dhe vizitorëve.
5. Stafi
Numri i punonjësve në fushën e kulturës ka ndryshuar nga viti në vit: 11 në vitin 2020, 7 në vitin 2021, 6 në vitin 2022, 10 në vitin 2023, 8 në vitin 2024 dhe 10 në vitin 2025. Këto ndryshime nuk duket se ndjekin rritjen e buxhetit. Aktualisht, dy institucionet kanë së bashku 10 punonjës.
6. Planifikimi dhe pjesëmarrja publike
Përgjatë periudhës 2020 - 2025, Bulqiza nuk ka zbatuar asnjë strategji, plan vendor apo dokument politikash për kulturën dhe nuk ka zhvilluar konsultime publike për kulturën apo trashëgiminë kulturore. Aktualisht, bashkia nuk ka as strategji apo projekte në proces për zhvillimin e kulturës, industrive kreative dhe trashëgimisë. Kjo mungesë bie në sy veçanërisht pas investimit të vitit 2023 në muze: një investim i tillë do të përfitonte nga një plan që përcakton si do të përdoret muzeu, cilat aktivitete do të presë dhe si do të përfshihen banorët.
7. Kultura në të gjithë bashkinë
| Zona | Aktivitetet kulturore të raportuara |
|---|---|
| Bulqizë (qyteti) | 5 Maji (Dita e Dëshmorëve), 1 Maji (Dita e Punëtorëve) |
| Gjoricë | Festa e Gjoricës |
| Shupenzë | Dita e Verës |
| Zerqan | Festa e Zerqanit, Festa e Gështenjave |
| Ostren | Kampionati i Mundjes |
| Fushë-Bulqizë | Shëngjergji, Festa e Sulltan Nevruzit |
| Martanesh | Festa e Ballenjës, Dita e Ashures |
Bulqiza dallohet për shtrirjen e aktiviteteve në territor. Përveç qytetit, festat tradicionale zhvillohen në Gjoricë, Zerqan, Ostren, Fushë-Bulqizë dhe Martanesh, si dhe në Shupenzë. Shupenza nuk është një nga shtatë njësitë administrative zyrtare dhe ka gjasa t'i referohet një fshati. Sipas listës zyrtare, Trebishti është e vetmja njësi administrative ku nuk është regjistruar asnjë aktivitet kulturor përgjatë periudhës 2020 - 2025.
8. Konteksti kombëtar dhe evropian
Sipas Strategjisë Kombëtare të Turizmit 2024 - 2030, qarku i Dibrës bën pjesë në klasterin e Brendshëm Verior. Në këtë klaster, produktet kryesore turistike janë natyra, aktivitetet në natyrë dhe agroturizmi, ndërsa kultura renditet si produkt dytësor. Asnjë nga objektet e trashëgimisë së Bulqizës nuk përmendet mes siteve të klasterit. Kjo tregon se historia minerare dhe muzeu i ri mund të shërbejnë si plotësim i ofertës natyrore të rajonit, nëse promovohen së bashku me të.
Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Shqipëria ka akses në mbështetjen e BE-së për kulturën përmes Instrumentit për Asistencën e Para-Anëtarësimit (IPA) dhe programit EU4Culture. Nuk u gjet asnjë e dhënë që Bulqiza të ketë përfituar prej tyre.
9. Gjetjet kryesore
- Dy institucione kulturore me dhjetë punonjës organizuan 54 aktivitete përgjatë periudhës 2020 - 2025, në shumicën e njësive administrative.
- Shpenzimet faktike për kulturën në vitin 2025 (25,5 milionë lekë) ishin shumë mbi parashikimin e mëparshëm (7,1 milionë lekë), ndërsa dokumentet e planifikimit japin shifra të ndryshme për vitin 2026.
- Muzeu i qytetit dhe qendra kulturore e Martaneshit u rikonstruktuan në vitin 2023, ndërsa përgjigja e bashkisë nuk raporton shpenzime për restaurimin e trashëgimisë, shenjë e përkufizimeve të ndryshme në dokumente të ndryshme.
- Nuk ka strategji kulture dhe konsultim publik për kulturën, ndërsa institucionet kulturore nuk gjenerojnë të ardhura.
- Trebishti është e vetmja njësi administrative pa aktivitet kulturor të regjistruar.
- Popullsia është më e re se mesatarja kombëtare.
10. Rekomandimet
Një strategji kulture e hartuar me banorët
Bashkia ka investuar ndjeshëm në kulturë, por pa një strategji që të shpjegojë prioritetet. Drejtoria e Arsimit, Trashëgimisë Kulturore, Rinisë, Sportit dhe Turizmit mund të hartojë një strategji kulture për periudhën 2027 - 2029, në të njëjtin cikël me programin e ri buxhetor. Strategjia duhet të përcaktojë rolin e muzeut të rikonstruktuar, mbështetjen për festat e fshatrave dhe objektivat e Qendrës Kulturore të Fëmijëve. Përpara se t'i paraqitet Këshillit Bashkiak, drafti mund të diskutohet në të paktën një takim publik në qytet dhe një në njësitë administrative. Një strategji e miratuar dhe e publikuar do të ishte një tregues i qartë suksesi.
Përputhja e planifikimit me shpenzimet faktike
Diferenca mes parashikimit (7.100.000 lekë) dhe shpenzimeve faktike (25.533.000 lekë) në vitin 2025 tregon se programi buxhetor nuk pasqyron shpenzimet reale. Drejtoria e financës mund të publikojë një shpjegim të shkurtër se për çfarë u përdorën fondet e vitit 2025 dhe të përcaktojë një shifër të vetme për vitin 2026, përpara miratimit përfundimtar të programit 2027 - 2029. Më tej, publikimi çdo vit në faqen e bashkisë i buxhetit të planifikuar dhe të realizuar për kulturën, si dhe përdorimi i popullsisë së Censusit 2023 (26.826 banorë) në çdo llogaritje për banor, do t'u mundësonte qytetarëve të ndjekin si përdoren këto fonde.
Një përkufizim i vetëm për shpenzimet në trashëgimi
Rikonstruksioni i muzeut paraqitet si investim në trashëgimi në programin buxhetor, por jo në përgjigjen e bashkisë. Bashkia mund të miratojë një përkufizim të qartë të brendshëm se çfarë llogaritet si shpenzim për trashëgiminë dhe ta zbatojë njësoj në buxhet, në raportet vjetore dhe në përgjigjet ndaj kërkesave për informacion. Kjo do të lejonte që investime si muzeu të ndiqen dhe të vlerësohen me kalimin e kohës.
Muzeu si qendër e historisë së minierës
Muzeu i rikonstruktuar dhe detyra e Sektorit për ruajtjen e historisë së minierës krijojnë një mundësi të veçantë. Sektori i Trashëgimisë Kulturore dhe Muzeve mund të zhvillojë vizita të udhëhequra dhe aktivitete edukative për shkollat, të përqendruara te historia e minierës dhe e komunitetit minator. Një tarifë modeste për vizitorët nga jashtë bashkisë mund të sjellë të ardhurat e para për institucionet kulturore, ndërsa lidhja me turizmin natyror të klasterit të Brendshëm Verior mund të tërheqë vizitorë të rinj.
Kultura në çdo njësi administrative
Shtrirja e aktiviteteve në territor është një nga pikat e forta të Bulqizës. Qendra Kulturore e Fëmijëve dhe Drejtoria mund ta konsolidojnë këtë praktikë duke u angazhuar për të paktën një aktivitet në vit në secilën nga shtatë njësitë administrative, duke filluar nga Trebishti. Raportimi i aktiviteteve sipas njësive do ta bënte këtë angazhim të matshëm.
Mbështetje nga programet evropiane
Me një strategji të miratuar, bashkia do të ishte në pozitë më të mirë për të aplikuar në programe si IPA dhe EU4Culture, që mbështesin kulturën në vendet kandidate. Një hap i parë i arsyeshëm është identifikimi i një projekti konkret, për shembull programi edukativ i muzeut, dhe përgatitja e një aplikimi në partneritet me një organizatë kulturore.
Rreth të dhënave
Të dhënat për popullsinë janë nga Censusi 2023 i INSTAT-it; dokumentet e planifikimit të bashkisë përdorin shifrën e gjendjes civile prej 39.567 banorësh, e cila është më e lartë sepse përfshin persona që jetojnë gjetkë. Shifrat e buxhetit janë sipas raportimit të bashkisë dhe programeve buxhetore afatmesme (PBA) 2024 - 2026 dhe 2027 - 2029 (draft).
Ky postim është përgatitur në kuadër të projektit CulturAL, me mbështetjen financiare të Bashkimit Evropian. Përmbajtja e tij është përgjegjësi e vetme e Qendra Kombëtare për Shërbime Komunitare dhe Qendra Artivista dhe nuk pasqyron domosdoshmërisht qëndrimet e Bashkimit Evropian.
